Τα έργα που εντάχθηκαν στο Ταμείο, αν και σημαντικά, εξαρχής δεν είχαν στόχο να μεταρρυθμίσουν τις συστημικές δυσλειτουργίες της παιδικής προστασίας, παρά την τεράστια χρηματοδοτική ευκαιρία. Αλλά ούτε καν τα έργα που εντάχθηκαν δεν έφτασαν κοντά στους διακηρυγμένους στόχους τους.
Η φρικιαστική υπόθεση της Κυψέλης ανέδειξε την αποτυχία του συστήματος παιδικής προστασίας, καθώς όπως έγινε γνωστό, η οικογένεια ήταν γνωστή στις αρμόδιες αρχές, όπως η εισαγγελία ανηλίκων και η αστυνομία. Η διαπίστωση της αποτυχίας αυτής, με τη σειρά της, ανακίνησε τη συζήτηση για τα έργα παιδικής προστασίας που είχαν προβλεφθεί στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας αλλά στη συνέχεια απεντάχθηκαν — γεγονός που έχει προκαλέσει έντονη κοινωνική δυσφορία.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ακόμη πιο απελπιστική: παρότι, πράγματι, έργα παιδικής προστασίας που είχαν ενταχθεί στο Ταμείο, απεντάχθηκαν και αντιμετωπίζουν πολλαπλά προβλήματα και καθυστερήσεις στην υλοποίησή τους, θα υλοποιηθούν με περικοπές ή είναι άγνωστο αν θα υλοποιηθούν καν, κανένα από αυτά τα έργα δεν ήταν σχεδιασμένο να αντιμετωπίσει τα προβλήματα του συστήματος που οδηγούν σε υποθέσεις σαν αυτή της Κυψέλης, δηλαδή να οργανώσουν την έγκαιρη, προληπτική και αποτελεσματική παρέμβαση σε υποθέσεις σοβαρής κακοποίησης και παραμέλησης.
Μ’ άλλα λόγια, ούτε η υποστελέχωση των κοινωνικών υπηρεσιών, ούτε η ενεργοποίηση του νόμου που υπάρχει από το 1996 για την ίδρυση κοινωνικών υπηρεσιών στα Πρωτοδικεία, ούτε η υλοποίηση του ενιαίου πρωτοκόλλου ανάμεσα στις κατακερματισμένες υπηρεσίες παιδικής προστασίας, δηλαδή οι μεταρρυθμίσεις που θα μπορούσαν να αποτρέψουν υποθέσεις όπως αυτή της Κυψέλης — καμία τους δεν ανήκε στους στόχους των έργων που εντάχθηκαν στη Δράση «Ενίσχυση της Παιδικής Προστασίας» του Ταμείου Ανάκαμψης και ακολούθως απεντάχθηκαν.
Υπό προϋποθέσεις, μόνο ένα από τα έργα μπορεί να βοηθήσει έφηβα παιδιά που έχουν ήδη ενταχθεί στο ιδρυματικό σύστημα, κατόπιν εισαγγελικής απομάκρυνσης από τις οικογένειές τους, και ίσως σε κάποιο βαθμό να αντιμετωπίσει το ζήτημα των εισαγγελικών παιδιών που λιμνάζουν στα παιδιατρικά νοσοκομεία για μήνες ή και, σε κάποιες περιπτώσεις, για χρόνια. Και βέβαια, κάποια από τα έργα που προβλέπονταν θα είχαν βοηθήσει σε άλλους πολύ σημαντικούς τομείς, όπως πρωτίστως στην κατεύθυνση της αποΐδρυματοποίησης — αν είχαν υλοποιηθεί στοιχειωδώς.
Τρία στα τέσσερα έργα απεντάχθηκαν
Συγκεκριμένα, στη δράση της παιδικής προστασίας, στο Ταμείο είχαν ενταχθεί τέσσερα έργα.
Πρώτον, η «επαγγελματική αναδοχή 160 ανηλίκων με σοβαρές αναπηρίες και/ή σοβαρά προβλήματα ψυχικής υγείας».
Δεύτερον, η «ολοκλήρωση διαμερισμάτων ανεξάρτητης διαβίωσης για την αποϊδρυματοποίηση εφήβων και ανάπτυξη της ικανότητάς τους αυτοσυντήρησης και βαθμιαία αυτονομία με στόχο την ομαλή μετάβαση στην ενήλικη ζωή και στην ετοιμότητα για ένταξη στην αγορά εργασίας».
Αυτό ήταν το έργο που, υπό προϋποθέσεις, θα μπορούσε να βοηθήσει παιδιά σαν κι αυτά της Κυψέλης, αφού ανήκουν στις ηλικίες για τις οποίες, εκτός των άλλων προκλήσεων που αντιμετωπίζουν, πρόσφατη έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη διαπιστώνει ότι, ελλείψει θέσεων σε κατάλληλες δομές, κλείνονται σε μονάδες ψυχιατρικής νοσηλείας, χωρίς να νοσούν.
Τρίτον, «η δημιουργία ή επέκταση βρεφονηπιακών σταθμών για πολύ μικρά παιδιά, από 2 μήνες έως 2,5 έτη».
Τέταρτον, «η δημιουργία Κέντρων Δημιουργικής Απασχόλησης Παιδιών με ένταξη των τομέων των θετικών επιστημών, της τεχνολογίας, της μηχανικής και των μαθηματικών (STEM) για παιδιά ηλικίας 12-15 ετών».
Κάποιοι από αυτούς τους στόχους θα συρρικνώνονταν σημαντικά με τον καιρό. Στο μέτρο που αφορούσε την αναδοχή, από το 2024, αποφασίστηκε ότι στόχος είναι οι 100 ανήλικοι αντί των αρχικών 160, αλλά ούτε κι έτσι επιτεύχθηκε η υλοποίηση. Στις ενδιάμεσες τροποποιήσεις του έργου, η πρόοδος σταθερά παρέμενε στα 0 παιδιά, ενώ το αρχικό χρονοδιάγραμμα που προέβλεπε την ολοκλήρωση του έργου μέχρι το τέλος του 2023 άρχισε να παίρνει παρατάσεις.
Στο μεταξύ, ο προϋπολογισμός έπεσε από τα 6,8 εκ. ευρώ στα 4,2, μέχρι που στα τέλη του 2025 το έργο απεντάχθηκε τελείως από το Ταμείο Ανάκαμψης, με τη δέσμευση του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας από τον Νοέμβριο του 2025 ότι οι «ανειλημμένες υποχρεώσεις» του έργου θα χρηματοδοτηθούν τελικά από το ΕΣΠΑ και το Εθνικό Πρόγραμμα Ανάπτυξης, εφόσον το επιτρέψουν οι όροι των δύο χρηματοδοτικών εργαλείων.
Αντίστοιχη μοίρα είχαν και οι βρεφονηπιακοί σταθμοί. Ξεκινώντας με τη φιλοδοξία να αξιοποιηθούν 70 εκ. ευρώ του ΤΑ για να δημιουργηθούν 50.000 θέσεις για παιδιά σε σταθμούς μέχρι το τέλος του 2023, τελικά απεντάχθηκε κι αυτό το έργο πλήρως με την αναθεώρηση του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας το καλοκαίρι του 2025.
Στην απένταξη οδηγήθηκε και η δημιουργία των Κέντρων Δημιουργικής Απασχόλησης, ύψους 15 εκ. ευρώ.
Κοινώς, από τα τέσσερα έργα της Δράσης «Ενίσχυση Παιδικής Προστασίας» μόνο η μετεγκατάσταση εφήβων σε συνθήκες ημιαυτόνομης διαβίωσης έφτασε μέχρι τη λήξη του Ταμείου Ανάκαμψης.
Διπλή αποτυχία
Πηγές του υπουργείου Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας τονίζουν ότι από τα τέλη της άνοιξης του 2026, 160 περίπου έφηβοι έχουν βγει από ιδρύματα και έχουν μετεγκατασταθεί σε διαμερίσματα, ενώ μετεγκαταστάθηκαν και τέσσερα «εισαγγελικά» παιδιά κατευθείαν από το νοσοκομείο, χωρίς ενδιάμεση διαμονή σε ίδρυμα. Η χρηματοδότηση γι’ αυτό το έργο έχει εξασφαλιστεί από το Ταμείο Ανάκαμψης μέχρι το τέλος του έτους, ενώ από τον Ιανουάριο του 2027, το έργο θα περάσει στον τακτικό προϋπολογισμό.
Όσο για τα απενταγμένα έργα, οι ίδιες πηγές τονίζουν ότι ο λόγος της απένταξής τους ήταν η χαμηλή ανταπόκριση στις σχετικές προσκλήσεις ενδιαφέροντος που έπεσε σε ποσοστό κάτω του 20% των αρχικών στόχων, με αποτέλεσμα τα έργα να απορριφθούν στις ενδιάμεσες αξιολογήσεις της πορείας του Εθνικού Σχεδίου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Ωστόσο, ειδικά για το πρόγραμμα επαγγελματικής αναδοχής ανάπηρων παιδιών, πηγές του in αναφέρουν ότι η προσπάθεια προσέλκυσης υποψηφίων αναδόχων από την πλευρά του υπουργείου Οικογένειας ήταν ανύπαρκτη.
Και σε καθαρά λογιστικό επίπεδο, πάντως, η πορεία της παραπάνω δέσμης μέτρων, μία από τις δεκάδες αντιστοίχων που αποτέλεσαν το «Ελλάδα 2.0», περιλαμβάνοντας εκατοντάδες έργων, μαρτυρά πράγματι μια χαμένη ευκαιρία. Η Δράση «Ενίσχυση της Παιδικής Προστασίας» το 2022 ξεκινά δεσμεύοντας 226 εκ. ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης, σύμφωνα με το σχετικό τεχνικό δελτίο, το 2023 αυτά μειώνονται στα 184 εκ., το 2024 στα 101 εκ. ευρώ και τη στιγμή της ολοκλήρωσης του προγράμματος το 2026, μόνο τα 12 εκ. για τη μετεγκατάσταση εφήβων σε διαμερίσματα θα έφταναν ως τη γραμμή του τέλους.
Έτσι, λοιπόν, όσον αφορά την παιδική προστασία, η χώρα βρέθηκε να αποτυγχάνει για άλλη μια φορά και μάλιστα διπλά: αφενός τα έργα που εντάχθηκαν στο Ταμείο, αν και σημαντικά, εξαρχής δεν είχαν στόχο να μεταρρυθμίσουν τις συστημικές δυσλειτουργίες της παιδικής προστασίας, με την μερική εξαίρεση πιθανώς της περιορισμένης απόπειρας αποϊδρυματοποίησης, παρά την τεράστια χρηματοδοτική ευκαιρία· αφετέρου, ούτε καν τα έργα που εντάχθηκαν δεν έφτασαν κοντά στους διακηρυγμένους στόχους τους.
