Λήψη DNA για τα ζώα συντροφιάς: Η επιμονή για την εφαρμογή ενός αμφιλεγόμενου μέτρου

Η είδηση πως το ελληνικό δημόσιο κατέθεσε αγωγή εναντίον του Πανελλήνιου Κτηνιατρικού Συλλόγου προκάλεσε μεγάλη εντύπωση. Πώς φτάσαμε όμως σε αυτό σημείο;

Αιτία της σύγκρουσης η οποία έφτασε στα άκρα είναι πως τέσσερα χρόνια μετά την ψήφιση του Ν.4830/2021 (Νέο πλαίσιο για την ευζωία των ζώων συντροφιάς – Πρόγραμμα «ΑΡΓΟΣ» και λοιπές διατάξεις), όπου ανάμεσα σε άλλα οριζόταν και η δυνατότητα αναπαραγωγής των ζώων συντροφιάς μόνο μια φορά, με υποχρέωση στείρωσης από τους φροντιστές των ζώων ή λήψης DNA τους, ο νόμος παραμένει πρακτικά ανεφάρμοστος.

Σύμφωνα με την παραπάνω ρύθμιση, οι κηδεμόνες δεσποζόμενων ζώων συντροφιάς (σκύλων και γατών) έχουν την υποχρέωση να στειρώσουν το ζώο τους, εντός έξι μηνών από την απόκτησή του, εφόσον είναι άνω του ενός έτους, ή εντός έξι μηνών από τη συμπλήρωση του πρώτου έτους, αν το ζώο αποκτήθηκε ως κουτάβι ή γατάκι.

Ωστόσο, η στείρωση δεν είναι υποχρεωτική εάν: Α) Αποσταλεί δείγμα γενετικού υλικού (DNA) του ζώου στο Εργαστήριο Φύλαξης και Ανάλυσης Γενετικού Υλικού Ζώων Συντροφιάς (ΕΦΑΓΥΖΣ), ή Β) Το ζώο ανήκει σε ειδική κατηγορία σκύλων εργασίας των Ενόπλων Δυνάμεων, της Ελληνικής Αστυνομίας, του Λιμενικού ή των διωκτικών αρχών της Α.Α.Δ.Ε.

Στόχος, να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο προστασίας για τα αδέσποτα ζώα συντροφιάς.

Σε διαφορετική περίπτωση, το κράτος επιβάλλει πρόστιμο ύψους 1.000 ευρώ. Σύμφωνα με τον νόμο, ημερομηνία έναρξης της παραπάνω υποχρέωσης των κηδεμόνων ζώων συντροφιάς ήταν η 1/3/2022.

Πάλι σύμφωνα με τον νόμο, για τη λήψη, καταχώριση και διατήρηση του γενετικού υλικού για τουλάχιστον δώδεκα (12) έτη υποβάλλεται εφάπαξ από τον κηδεμόνα του ζώου συντροφιάς ηλεκτρονικό παράβολο ύψους εκατό τριάντα πέντε (135) ευρώ για κάθε ζώο. Ο φροντιστής του ζώου είναι υποχρεωμένος να καταβάλει στον κτηνίατρο, επιπλέον, και τα έξοδα αποστολής του δείγματος γενετικού υλικού, τα οποία σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να υπερβαίνουν τα δέκα (10) ευρώ.

Το ύψος του παράβολου άλλαξε πολλές φορές έκτοτε, με το κόστος να μειώνεται διαρκώς, σε μια προσπάθεια να ξεκινήσει η διαδικασία.

Σε αυτό το πλαίσιο, ιδρύθηκε στο Ιδρυμα Ιατροβιολογικών Ερευνών της Ακαδημίας Αθηνών (ΙΙΒΕΑΑ) το Εργαστήριο Φύλαξης και Ανάλυσης Γενετικού Υλικού Ζώων Συντροφιάς (ΕΦΑΓΥΖΣ), το οποίο υπάγεται στο Ελληνικό Κέντρο Γονιδιωματικής. Για την ίδρυση και λειτουργία του ΕΦΑΓΥΖΣ, το ΙΙΒΕΑΑ έλαβε εφάπαξ επιχορήγηση έως 2.000.000 ευρώ από τον κρατικό προϋπολογισμό.

Σύμφωνα με τον νόμο, το ΕΦΑΓΥΖΣ έχει ως αποστολή: τη συλλογή, φύλαξη, επεξεργασία και ανάλυση γενετικού υλικού ζώων συντροφιάς, κυρίως σκύλων και γατών, τη συνεργασία με αρμόδιους φορείς για την προαγωγή της ευζωίας τους, και τη στήριξη των ελεγκτικών οργάνων για την ταυτοποίηση γεννητόρων εγκαταλελειμμένων, νεκρών ή κακοποιημένων ζώων.

Η συλλογή δείγματος γενετικού υλικού και η αποστολή του στο ΕΦΑΓΥΖΣ γίνονται αποκλειστικά από κτηνίατρο, μέλος του Πανελλήνιου Κτηνιατρικού Συλλόγου.

Τελικά, αυτό που συνέβη, είναι πως από τότε μέχρι σήμερα δίνονται διαρκείς παρατάσεις στην ημερομηνία έναρξης του μέτρου.

Τον περασμένο Ιούνιο, εγκύκλιος του υπουργείου Εσωτερικών ζήτησε επίσπευση της εφαρμογής της ρύθμισης. Στις αρχές Ιουλίου, ανακοινώθηκε τετράμηνη παράταση εφαρμογής της υποχρεωτικότητας της στείρωσης ή της λήψης και αποστολής δειγμάτων DNA από τα ζώα συντροφιάς.

Η δικαστική διαμάχη

O κτηνιατρικός κλάδος στάθηκε εξαρχής απέναντι στο μέτρο κρίνοντας το ως αντιεπιστημονικό και άσχετο με το θέμα της διαχείρισης των αδέσποτων ζώων, με την πλειονότητα των μελών του Πανελλήνιου Κτηνιατρικού Συλλόγου να αρνείται να προχωρήσει στη λήψη DNA, «παγώνοντας» επί της ουσίας τη διαδικασία.

Αντίθετοι με το συγκεκριμένο μέτρο είναι και μια σειρά φιλοζωικών οργανώσεων όπως η Ομοσπονδία Ζωωφιλικών Σωματείων Ελλάδας, η Πανελλήνια Φιλοζωική Ομοσπονδία, η «Νέμεσις- Πανελλήνια Ομοσπονδία για το Περιβάλλον, τα Ζώα, το Κυνήγι» και η ΠΦΠΟ- Πανελλαδική Φιλοζωική και Περιβαλλοντική Ομοσπονδία (σημειώνεται πως η συγκεκριμένη θεωρεί το μέτρο αναποτελεσματικό ως προς τη μείωση των αδέσποτων ζώων και προκρίνει την καθολική στείρωση).

Σύμφωνα με τον Πανελλήνιο Κτηνιατρικό Σύλλογο, στόχος της ρύθμισης είναι αφενός η «φωτογραφική» διάθεση δημόσιου χρήματος αλλά και η φοροεισπρακτική αντιμετώπιση των ιδιοκτητών ζώων συντροφιάς.

Με τη σειρά του, το δημόσιο, με την πρόσφατη αγωγή που κατέθεσε ενάντια στον ΠΚΣ, ζήτησε να κηρυχθεί άκυρη και παράνομη η απόφαση των κτηνιάτρων για συνεχιζόμενη αποχή από τη λήψη δειγμάτων DNA που προβλέπει ο νόμος 4830/2021.

Μέσω της αγωγής, υποστηρίζεται ότι η αποχή των κτηνιάτρων υπονομεύει την κρατική πολιτική για τα αδέσποτα, θέτει σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία και την ευζωία των ζώων, και εμποδίζει την ταυτοποίηση ιδιοκτητών που εγκαταλείπουν ή κακοποιούν ζώα.

Το Δημόσιο επικαλείται στοιχεία από το ΙΙΒΕΑΑ (Ακαδημία Αθηνών), υποστηρίζοντας ότι η μέθοδος είναι διεθνώς αναγνωρισμένη και επιστημονικά έγκυρη.

Οι αντιρρήσεις και τα ερωτήματα των κτηνιάτρων

Σύμφωνα με τον Βαγγέλη Παλαιοδήμο, πρόεδρο της Ομοσπονδίας Ζωοφιλικών Σωματείων Ελλάδας, παρά τη σημασία του ζητήματος, κατά τη συζήτηση της εν λόγω ρύθμισης στη Βουλή δεν παρουσιάστηκαν επιστημονικά δεδομένα που να τεκμηριώνουν τη δυνατότητα ταυτοποίησης γεννητόρων εγκαταλελειμμένων ζώων η οποία να έχει δημοσιευθεί σε διεθνή περιοδικά ενώ δεν έχει απαντηθεί και το αν αυτή η πρακτική εφαρμόζεται σε άλλες χώρες.

Οπως σημειώνει ο κ. Παλαιοδήμος: «Μέχρι και σήμερα δεν έχουν κατατεθεί από την κυβέρνηση επιστημονικά στοιχεία- μελέτες αναφορικά την χρήση της κτηνιατροδικαστικής γενετικής, την επιβολή δηλαδή προστίμων και ποινών από τις αρχές επιβολής του νόμου, βάσει του γενετικού υλικού. Επίσης, στο πλαίσιο κοινοβουλευτικού ελέγχου, υποβλήθηκαν ερωτήσεις και αιτήματα κατάθεσης εγγράφων που αφορούσαν τη λήψη και ανάλυση γενετικού υλικού ζώων συντροφιάς, με τα ερωτήματα να παραμένουν μέχρι σήμερα αναπάντητα, παρότι οι Υπουργοί υποχρεούνται να απαντούν εντός 25 ημερών».

Ο κ. Παλαιοδήμος σημειώνει πως μετά από τις ερωτήσεις που κατατέθηκαν στη Βουλή και την πίεση της Ομοσπονδίας Ζωοφιλικών Σωματείων Ελλάδας, τελικά στις 30 Μαΐου 2025, η Ειδική Γραμματεία Ζώων του υπουργείου Εσωτερικών διαβίβασε τελικά έγγραφο με τα ερωτήματα της Ομοσπονδίας στο Εργαστήριο DNA της Ακαδημίας Αθηνών για να δοθούν απαντήσεις. Μέχρι και σήμερα τα ερωτήματα δεν έχουν απαντηθεί.

Μιλώντας στο in, η Βασιλική Ζαφειροπούλου, μέλος του Πανελλήνιου Κτηνιατρικού Συλλόγου και μέλος ΔΣ του Γεωτεχνικού Επιμελητήριου Ελλάδας σημειώνει τα εξής: «Δεν αμφισβητεί κανείς την επιστημονική επάρκεια του ΙΙΒΕΑΑ να διεκπαιρέσωσει την εργασία της ταυτοποίησης του DNA. Αυτό που αμφισβητούμε οι κτηνίατροι είναι αν αυτό το μέτρο είναι όντως αποτελεσματικό για τη διαχείριση των αδέσποτων ζώων συντροφιάς στη χώρα μας. Καταρχάς, δεν υπάρχει σαφής και εμπεριστατωμένη εικόνα του αριθμού των αδέσποτων ζώων στην Ελλάδα. Η Πολιτεία και κάποιες φιλοζωικές οργανώσεις κάνουν λόγο για 3.000.000 αδέσποτα ζώα, είναι όμως έτσι;»

»Πώς τεκμηριώνεται αυτός ο αριθμός; H εμπειρία των κτηνιάτρων στο πεδίο, μας λέει πως είναι υπερβολικός. Επίσης δεν αποδεικνύεται ότι όσα ζώα είναι αδέσποτα έχουν προκύψει από εγκατάλειψη δεσποζόμενων ζώων συντροφιάς, το οποίο είναι το βασικό επιχείρημα της κυβέρνησης».

Η κ. Ζαφειρόπολου θέλει και άλλο ένα ερώτημα: «Πώς θα γίνεται στην πράξη η ταυτόποιηση ζώων όταν υπάρχουν πολλά ζώα συντροφιάς τα οποία βρίσκονται σε παράνομα καταφύγια αλλά παραμένουν αστείρωτα και μη τσιπαρισμένα/ ηλεκτρονικά δηλωμένα; Για παράδειγμα, σε παλαιότερη επίσκεψη κλιμακίου δημοσίων υπαλλήλων κτηνιάτρων στο δημοτικό καταφύγιο αδέσποτων ζώων στη Σπάρτη, ένας πολύ μεγάλος αριθμός ζώων βρέθηκαν αστείρωτα στους ελέγχους. Με τόσα μη αδειοδοτημένα καταφύγια στη χώρα μας και τόσα μη τσιπαρισμένα ζώα συντροφιάς πώς θα γίνουν λοιπόν οι διασταυρώσεις;».

Εν κατακλείδι, για την κ. Ζαφειροπούλου,τα πολλά άλυτα ζητήματα στο θέμα της διαχείρισης αδέσποτων ζώων συντροφιάς στην Ελλάδα καθιστούν μη πρακτικά εφαρμόσιμη αυτή την εξεζητημένη ρύθμιση.

Η ίδια προσθέτει και το εξής: «H αίσθηση μας είναι πως χρηματοδοτείται και εκχωρείται σε έναν ερευνητικό φορέα ένα πολύτιμο κομμάτι έρευνας, χρήσιμης σε πολλά και διαφορετικά πεδία, χωρίς να εξυπηρετείται την ίδια στιγμή ο βασικός στόχος για τον οποίο υποτίθεται ότι γίνεται η λήψη DNA των ζώων, δηλαδή η διαχείριση των αδέσποτων».

Για τον κ. Παλαιοδήμο, η απλαισίωτη αναπαραγωγή ζώων συντροφιάς στη χώρα μας, θα έπρεπε να οδηγεί την Πολιτεία, ως υπεύθυνη για τα αδέσποτα ζώα συντροφιάς, καταρχάς στην υιοθέτηση μιας άμεσης εφαρμογής μέτρων τα οποία αφορούν τα συστηματικά προγράμματα διαχείρισης αδέσποτων ζώων ανά δήμο, την ίδρυση δημοτικών και διαδημοτικών κτηνιατρείων και καταφυγίων για τα αδέσποτα ζώα, καθώς επίσης και τον έλεγχο στις ηλεκτρονικές σημάνσεις.

Ο Πανελλήνιος Κτηνιατρικός Σύλλογος εγείρει ερωτήματα για τη διαφάνεια στην υιοθέτηση της συγκεκριμένης ρύθμισης, για την επιστημονική της επάρκεια αλλά και για την αποτελεσματικότητα της στο θέμα περιορισμού των αδέσποτων ζώων συντροφιάς

Οσον αφορά την αγωγή σε έναν επιστημονικό σύλλογο, σε μια τόσο κρίσιμη φάση, όπως αυτή της αντιμετώπισης της ευλογιάς των αιγοπροβάτων, όπου οι κτηνίατροι παίζουν κομβικό ρόλο στη διαχείριση του νοσήματος, ο Μενέλαος Γαρδικιώτης, πρόεδρος του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας, λέει στο in τα εξής: «η προσφυγή της Πολιτείας κατά του Πανελλήνιου Κτηνιατρικού Συλλόγου είναι μια ατυχέστατη επιλογή και ομολογία αποτυχίας. Αντί η κυβέρνηση να αναλάβει την ευθύνη για τα αδιέξοδα που έχει δημιουργήσει ο Ν. 4830/2021, επιλέγει να στοχοποιήσει και να σύρει στα δικαστήρια τους κτηνιάτρους, επειδή αρνούνται να εφαρμόσουν ένα μέτρο επιστημονικά ατεκμηρίωτο. Τέσσερα χρόνια μετά την ψήφισή του, ο νόμος, έχει αποτύχει να δώσει ουσιαστικές λύσεις στη διαχείριση των ζώων συντροφιάς, δημιουργώντας μόνο αδιέξοδα για τους πολίτες και τις υπηρεσίες».

Ο αντίλογος και η απάντηση του ΙΙΒΕΑΑ

Σε όλα τα παραπάνω επιχειρήματα υπάρχει όμως και αντίλογος από τη μεριά της Πολιτείας αλλά και από φωνές άλλων ζωωφιλικών σωματείων.

Σύμφωνα με αυτές, η λήψη DNA από τα ζώα συντροφιάς είναι μια ικανοποιητική λύση στο πρόβλημα των οργανωμένων ομάδων -ανάμεσα τους και κάποιοι κυνηγετικοί σύλλογοι- που διατηρούν μεγάλους αριθμούς σκύλων τους οποίους συνεχώς αναπαράγουν, ανταλλάσσουν ή πωλούν, εγκαταλείποντας τις ανεπιθύμητες γέννες, καθώς και τα ζώα που δεν έχουν τα επιθυμητά χαρακτηριστικά για τη φύλαξη ή το κυνήγι, τα ηλικιωμένα, τα άρρωστα κ.τ.λ..

Το in ζήτησε τέλος την άποψη του Μιχάλη Κατσιμπούλα, Ερευνητή Β’, Αναπληρωτή Καθηγητή στο Κέντρο Κλινικής, Πειραματικής Χειρουργικής και Μεταφραστικής Ερευνας στο ΙΙΒΕΑΑ.

Μας απάντησε τα εξής: «Το ΙΙΒΕΑΑ διαθέτει το εξειδικευμένο προσωπικό, τις προηγμένες υποδομές και την απαραίτητη τεχνογνωσία για την υλοποίηση τεχνικών ανάλυσης DNA, με σκοπό την ταυτοποίηση γονέων και την επιβεβαίωση συγγενικών δεσμών μεταξύ ζώων συντροφιάς (σκύλων και γατών).

Ως κορυφαίος ερευνητικός φορέας της χώρας, το ΙΙΒΕΑΑ διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαχείριση της πρόσφατης υγειονομικής κρίσης, μέσω της γονιδιωματικής ανάλυσης και ταυτοποίησης των στελεχών του κορονοϊού. Η τεράστια αυτή εμπειρία καθιστά τη συλλογή και ανάλυση γενετικού υλικού ζώων συντροφιάς απόλυτα συμβατή με το πεδίο δράσης και τις δυνατότητές μας.

Η πρωτοβουλία αυτή της Πολιτείας στοχεύει στον περιορισμό του αριθμού των αδέσποτων ζώων. Για τους ιδιοκτήτες που, για διάφορους λόγους, επιλέγουν να μην προχωρήσουν σε στείρωση των κατοικίδιών τους, η λήψη DNA και η περαιτέρω ανάλυσή του αποτελεί μια επιστημονικά τεκμηριωμένη και εύλογη εναλλακτική λύση.

Το ΙΙΒΕΑΑ, τηρώντας τον θεσμικό του ρόλο, δεν εκφέρει άποψη επί της νομοθεσίας, αλλά εγγυάται την άρτια τεχνική υλοποίηση αυτής της εμβληματικής προσπάθειας της Ελληνικής Πολιτείας.

Η αξιοπιστία της μεθόδου έχει ήδη επιβεβαιωθεί μέσω πιλοτικής μελέτης σε 78 δείγματα. Σε αυτά περιλαμβανόταν μια πλήρης οικογένεια 18 ζώων (τρεις γενιές), όπου η ταυτοποίηση από το εργαστήριό μας υπήρξε απόλυτα ακριβής. Μέχρι σήμερα, έχουν ήδη συλλεχθεί περίπου 2.000 δείγματα, επιβεβαιώνοντας την επιτυχή εκτέλεση του προγράμματος».