Λειψυδρία: Γιατί τα νησιά κηρύσσονται σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για το νερό;

Η είδηση πως στις 2 Ιουνίου η Κάρπαθος κηρύχθηκε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη λειψυδρία δεν προκάλεσε καμία έκπληξη. Οχι μόνο γιατί είχε προηγηθεί στις 4 Μαΐου η κήρυξη σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τον ίδιο λόγο, της Αστυπάλαιας, αλλά και γιατί τα τελευταία τρία χρόνια ολοένα και περισσότεροι δήμοι συνωστίζονται στην ουρά για να λάβουν τον χαρακτηρισμό «σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης».

Τον περασμένο Νοέμβριο το υπουργείο κήρυξε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης την Πάτμο και τη Λέρο. Ακολούθησε τον Φεβρουάριο του 2026 η κήρυξη της Σύμης ενώ, ανάμεσα σε άλλους δήμους, ανανεώθηκε το καθεστώς έκτακτης ανάγκης για τον δήμο Ιεράπετρας αλλά και για τον δήμο Ακτίου- Βόνιτσας. Τον Μάρτιο σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας κηρύχθηκε η Κέρκυρα.

Η συγκεκριμένη πολυπόθητη κήρυξη επιτρέπει σε έναν δήμο να προσπερνά γραφειοκρατικά στάδια και να προχωρά σε απευθείας αναθέσεις έργων.

Η τάση είναι αυξητική. Σύμφωνα με τα στατιστικά στοιχεία του υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας, το 2023 εκδόθηκαν οι 2 πρώτες κηρύξεις για λειψυδρία και ήταν στην Πελοπόννησο. Το 2024 οι κηρύξεις για λειψυδρία αυξήθηκαν κατακόρυφα στις τριάντα δύο (32) με τις περισσότερες από αυτές να συγκεντρώνονται στην Περιφέρεια Κρήτης.

Το καλοκαίρι του 2025 οι δήμοι είχαν γίνει 39.

Στοιχεία του υπουργείου Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας

Σημειώνεται πως εφεξής η κήρυξη μιας περιοχής σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας δεν γίνεται από το υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας αλλά από το ΥΠΕΝ σε συνεργασία με τη ΡΑΑΕΥ και τη Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής.

Μιλώντας  ο Μανώλης Κουτουλάκης, Γενικός Γραμματέας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, σημειώνει πως η κήρυξη σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας έχει φέτος διαφορετικά χαρακτηριστικά.

«Δεν είμαστε στο 2024 και το 2025 όπου είχαμε την…. τέλεια καταιγίδα, δηλαδή και ανομβρία και έλλειψη λύσεων» λέει ο ίδιος χαρακτηριστικά.

Το φράγμα που στερεύει στην Αστυπάλαια

Ο Νίκος Κομηνέας, δήμαρχος της Αστυπάλαιας λέει  πως ο λόγος που ζήτησε να κηρυχθεί το νησί σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης δεν είναι γιατί η λειψυδρία απειλεί το φετινό καλοκαίρι, απειλεί όμως την προοπτική του φετινού χειμώνα και του άμεσου μέλλοντος γενικώς.

«Η κατανάλωση νερού στην Αστυπάλαια από το 2020 μέχρι το 2025 έχει αυξηθεί κατά 60%. Τον χειμώνα, ο πληθυσμός του νησιού είναι 1.400 άτομα και το καλοκαίρι 7.500» περιγράφει την κατάσταση που έχει διαμορφωθεί ο κ. Κομηνέας.

Μάλιστα, όπως εξηγεί, ενώ ο περσινός χειμώνας ήταν ιδιαίτερα βροχερός σχεδόν σε όλη την Ελλάδα, δεν συνέβη το ίδιο και με την Αστυπάλαια, στην οποία έβρεξε ελάχιστα.

«Οι βροχοπτώσεις στο νησί το 2025 ήταν μόλις 2,5 εκατοστά, όταν στη Ρόδο ήταν 55 εκατοστά. Αυτό είναι το πρόσωπο της κλιματικής κρίσης» τονίζει ο δήμαρχος.

Το αποτέλεσμα ήταν το νερό που μπήκε στο φράγμα της Αστυπάλαιας να είναι ελάχιστο. Εντωμεταξύ, οι χειμώνες 2023 και 2024 ήταν εξίσου άνυδροι.

Σε κάθε περίπτωση, ο δήμαρχος ξεκαθαρίζει πως: «νερό θα έχουμε το καλοκαίρι. Εγώ θέλω όμως να κρατήσω και ένα απόθεμα».

Ετσι, ενεργοποιήθηκε η κήρυξη του νησιού σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης γιατί όπως λέει ο κ. Κομηνέας, πρέπει να επιταχυνθούν οι διαδικασίες τοποθέτησης της μόνιμης αφαλάτωσης αλλά και να τρέξουν γρήγορα οι διαδικασίες για μία ενοικιαζόμενη αφαλάτωση.

Οι διαδικασίες για τη μόνιμη αφαλάτωση έχουν ξεκινήσει από το 2024. Η εγκατάσταση θα γίνει το προσεχές φθινόπωρο, ενώ η χρηματοδότηση των 900.000 ευρώ προήλθε από τα υπουργεία Εσωτερικών και Περιβάλλοντος και Ενέργειας.

Οσον αφορά την ενοικιαζόμενη αφαλάτωση, ο δήμος προσπαθεί να εξασφαλίσει μέρος της χρηματοδότησης από τη Γενική Γραμματεία Νησιωτικής Πολιτικής. Το κόστος του έργου είναι περίπου 350.000 ευρώ.

Ταυτόχρονα, ολοκληρώνεται η μελέτη για το νερό του βιολογικού καθαρισμού. Για την ώρα, μετά την επεξεργασία του, αυτό το νερό καταλήγει στη θάλασσα.

«Εμείς θέλουμε να μπορούμε να το χρησιμοποιούμε για την άρδευση του αγροτικού οικισμού του Λιβαδειού» αναφέρει ο δήμαρχος.

Αδειο το φράγμα και στην Κάρπαθο

Οσον αφορά την πιο πρόσφατη κήρυξη σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας, αυτήν της Καρπάθου, ο κ. Κουτουλάκης, Γενικός Γραμματέας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής εξηγεί πως το συγκεκριμένο νησί έχει επίσης ένα φράγμα το οποίο λειτουργούσε μέχρι και πριν από τέσσερα χρόνια. Λόγω παρατεταμένης ανομβρίας, στέρεψε.

«Και όσο και να δυσκολεύεται κανείς να το πιστέψει παρότι πέρυσι ήταν μια πολύ βροχερή χρονιά, στην Κάρπαθο έβρεξε ελάχιστα. Συνέβη το ίδιο με την Αστυπάλαια» σχολιάζει ο κ. Κουτουλάκης.

Ο Γενικός Γραμματέας Αιγαίου ξεκαθαρίζει πως η Κάρπαθος δεν είναι αυτή τη στιγμή αντιμέτωπη με λειψυδρία, πρέπει όμως να καλύψει το κενό. Ο στόχος είναι να γίνουν τρεις αφαλατώσεις, για τις οποίες έχει δοθεί χρηματοδότηση από το ΥΠΕΝ. Η άδεια τους δόθηκε με fast track διαδικασία.

Fast track διαδικασία θα ακολουθηθεί και για την ενοικιαζόμενη αφαλάτωση που θα λειτουργήσει άμεσα στο νησί.

«Εύθραυστα» τα αποθέματα νερού στην Ανδρο

«Εχουμε πάρα πολύ μεγάλο θέμα ήδη» λέει αντιθέτως ο δήμαρχος της Ανδρου, Θεοδόσης Σουσούδης.

Ο ίδιος παραδέχεται πως φέτος ήταν μια ευνοϊκή χρονιά για την Ανδρο από άποψη βροχοπτώσεων. «Η Ανδρος έχει το εξής πλεονέκτημα: συγκρατεί το νερό. Το πέτρωμα της, δημιουργεί υδροφόρους ορίζοντες».

Παρόλα αυτά, δεν έβρεξε τόσο ώστε να καλυφθεί η έλλειψη νερού που δημιουργήθηκε το 2023 και 2024.

Την ίδια στιγμή, ο πληθυσμός στο νησί τα καλοκαίρια υπέρ πενταπλασιάζεται.  Τα παλαιωμένα δίκτυα ύδρευσης της Ανδρου, σε συνδυασμό με την απουσία ενός ταμιευτήρα συλλογής βρόχινου νερού, επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση.

Γραφειοκρατία για την ανανέωση του καθεστώτος έκτακτης ανάγκης

Οι δύο δήμαρχοι τονίζουν πάντως πως η έγκριση στο αίτημα κήρυξης ενός νησιού σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης καθυστερεί. «Αρχές Φεβρουαρίου καταθέσαμε την πρόταση, αρχές Μαΐου πήραμε έγκριση» λέει ο δήμαρχος Αστυπάλαιας.

Ο δήμαρχος Ανδρου σημειώνει με τη σειρά του πως συνεχίζει να περιμένει απάντηση μετά από τρεις μήνες στο αίτημα για ανανέωση της κήρυξης του νησιού σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης. Η Ανδρος μπήκε σε αυτό το καθεστώς το 2024 και συνέχισε έτσι και το 2025.

«Το να συντάξεις τον φάκελο είναι πραγματικά πάρα πολύ δύσκολο και πολλές φορές και ανώφελο» αναφέρει ο κ. Σουσούδης.

Ο ίδιος έχει κάνει αίτημα για 4 αφαλατώσεις. Η χρηματοδότηση έχει δοθεί για τη μία – από το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας-  και απομένουν άλλες τρεις.  Κατά τον ίδιο, οι διαδικασίες κινούνται αργά.

Οπως αναφέρει: «Η Ανδρος είναι ένα τεράστιο νησί με 64 χωριά και με τέσσερις μεγάλες πόλεις σε απόσταση 30 χιλιομέτρων η μία από την άλλη. Δυστυχώς δεν έχει δοθεί η δέουσα προσοχή για να προχωρήσουμε γρήγορα τις διαδικασίες».

Ο δήμαρχος Ανδρου δεν αποκλείει πάντως να κάνουν φέτος το καλοκαίρι την εμφάνισή τους οι ελεγχόμενες διακοπές νερού, μια γνωστή πρακτική που ακολουθείται στην περιφέρεια όταν τα αποθέματα στερεύουν και υπάρχει μεγάλη ζήτηση.

Στο κυνήγι των αφαλατώσεων τα νησιά

Οι δήμαρχοι Ανδρου και Αστυπάλαιας δεν είναι φυσικά οι μόνοι που κυνηγούν τις αφαλατώσεις (ανάκτηση πόσιμου νερού από θαλασσινό ή υφάλμυρο νερό) στα νησιά τους.

Το…κυνήγι των αφαλατώσεων δεν είναι τυχαίο. Τον τελευταίο ενάμιση χρόνο, το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας έχει ανακοινώσει πρόσκληση ύψους 18 εκατ. ευρώ για 25 έργα αντιμετώπισης της λειψυδρίας σε 19 Δήμους, με έμφαση στις μονάδες αφαλάτωσης.

Σύμφωνα με τον κ. Κουτουλάκη, το 2024 και το 2025 εκδόθηκαν 37 άδειες προσωρινών αφαλατώσεων σε συνεργασία του ΥΠΕΝ με τη Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής.

Ο υδρογεωλόγος Κωνσταντίνος Βουδούρης, καθηγητής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, επισημαίνει πως η απειλή της λειψυδρίας με την οποία έρχονται αντιμέτωπες ολοένα και περισσότερες νησιωτικές περιοχές, μοιάζει με χρονικό προαναγγελθέντος θανάτου.

Από τη μία, στα νησιά υπάρχει η έλλειψη σοβαρών υποδομών συγκράτησης του νερού και την ίδια στιγμή, αυξάνονται και οι διαρροές στα παλαιωμένα δίκτυα ύδρευσης.

Και ενώ ο τουρισμός… καλπάζει ακάθεκτος, οι λύσεις για τη διαχείριση του νερού προχωρούν με αργό ρυθμό. Με δεδομένη την πολυετή έλλειψη στρατηγικής στη διαχείριση του νερού, οι δήμοι τρέχουν τώρα πίσω από τις αφαλατώσεις.

«Δεν ήμουν ένθερμος υποστηρικτής των αφαλατώσεων γιατί είναι λύσεις ενεργοβόρες και αυτή τη στιγμή του πολέμου στη Μέση Ανατολή βλέπουμε πόσο εύθραυστο είναι το θέμα της ενέργειας. Επίσης οι αφαλατώσεις έχουν περιβαλλοντικό αποτύπωμα λόγω της άλμης που απορρίπτεται στο περιβάλλον» εξηγεί ο κ. Βουδούρης.

Οπως όμως σπεύδει να συμπληρώσει: «με την επείγουσα κατάσταση που έχει διαμορφωθεί και με τον τρόπο που γίνονται τα πράγματα στην Ελλάδα, οι αφαλατώσεις είναι αντικειμενικά μια λύση που μας βοηθά. Πρέπει να σταματήσει να χάνεται και να καταλήγει στη θάλασσα το βρόχινο νερό που πέφτει στα νησιά».

Την ίδια άποψη έχει και ο Ομότιμος Καθηγητής Δυναμικής Τεκτονικής, Εφαρμοσμένης Γεωλογίας & Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών (ΕΚΠΑ), Ευθύμης Λέκκας.

Επισημαίνει πως η αφαλάτωση λύνει προβλήματα τα οποία προκύπτουν λόγω της τουριστικής περιόδου. Κάθε χρόνο αυτά τα προβλήματα είναι και μεγαλύτερα.

«Εκείνο το οποίο θα πρότεινα ως γεωεπιστήμονας είναι να διερευνηθεί καταρχάς η δυνατότητα εμπλουτισμού των υδροφορών οριζόντων αλλά και η ορθολογική διαχείριση των υπόγειων υδροφορέων» εξηγεί ο κ. Λέκκας και συνεχίζει: «Χρειαζόμαστε φράγματα, έργα επιφάνειας, παρεμβάσεις στο ανάγλυφο του εδάφους παράλληλα με την ορθολογική διαχείριση του νερού».

Ο κ. Λέκκας, προσθέτει και το εξής ενδιαφέρον: «Πρέπει να επισημάνω ότι δεν υπάρχει έλλειμμα νερού, όπως  διατυπανίζεται. Εκείνο το οποίο πρωταρχικά υπάρχει είναι η έλλειψη μιας ορθολογικής διαχείρισης των υδάτινων πόρων, ειδικά στις νησιωτικές περιοχές, οι οποίες είναι πολύ «ευαίσθητες»».

Βεβαίως, κατά τον καθηγητή, σε αρκετές περιπτώσεις πρέπει να γίνεται αφαλάτωση. «Η αφαλάτωση λύνει προσωρινά προβλήματα, αλλά κατά την άποψή μου επιβαρύνει μακροπρόθεσμα το περιβάλλον. Απαιτεί μεγάλα ποσά ενέργειας, τα οποία ειδικά αυτή την εποχή δεν είναι σε επάρκεια».