Εννέα υποψήφιες χώρες αγωνίζονται να ενταχθούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, τρεις από τις πλουσιότερες δημοκρατίες της Ευρώπης κάνουν ό,τι μπορούν για να μείνουν εκτός της ΕΕ
Ουκρανία και η Μολδαβία έχουν ολοκληρώσει την εξέταση της νομοθεσίας τους με βάση το κανονιστικό πλαίσιο της ΕΕ.
Το Μαυροβούνιο έχει κλείσει 18 από τα 33 κεφάλαια των διαπραγματεύσεων, επιδιώκοντας τον αυτοαποκαλούμενο στόχο «28 έως το 28» για την ένταξή του.
Η Αλβανία ελπίζει να ολοκληρώσει τις διαπραγματεύσεις έως το 2027.
Κάθε μία από αυτές τις υποψήφιες χώρες είναι φτωχότερη, λιγότερο σταθερή θεσμικά ή πιο κοντά στα σύνορα της Ρωσίας από ό,τι θα είναι ποτέ η Ισλανδία, και όλες επιθυμούν να ενταχθούν.
Η Ισλανδία, πλουσιότερη και σταθερότερη από τα περισσότερα υφιστάμενα κράτη μέλη της ΕΕ, είπε «όχι».
Στις 29 Αυγούστου, οι ψηφοφόροι απέρριψαν την επανέναρξη των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με ποσοστό 52,8% έναντι 47,2%.
Η Ισλανδία παραμένει στον Ευρωπαϊκό Οικονομικό Χώρο και στον Χώρο Σένγκεν, συνδεδεμένη με την ενιαία αγορά όπως και πριν.
Απλώς δεν ήθελε να γίνει κάτι περισσότερο.
Ποιες είναι οι προϋποθέσεις ένταξης;
Για να υποβάλλει υποψηφιότητα μια χώρα πρέπει κατ’ αρχάς να είναι ανήκει γεωγραφικά στην Ευρώπη «και να συμμερίζεται τις δημοκρατικές αξίες της Ένωσης».
Δηλαδή, να δεσμεύεται πως θα τις προωθήσει.
Η αίτηση υποβάλλεται στον εκ περιτροπής πρόεδρο του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και προωθείται στο Ευρωκοινοβούλιο, αλλά και τα εθνικά Κοινοβούλια των μελών της ΕΕ.
Το Συμβούλιο αποφασίζει πότε θα την προωθήσει στην Κομισιόν, η οποία καλείται να προετοιμάσει τη Γνώμη σχετικά με το κατά πόσο η χώρα πληροί τα κριτήρια ένταξης.
Αυτά καθορίστηκαν κυρίως στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της Κοπεγχάγης το 1993 (εξ ου και αναφέρονται ως «κριτήρια της Κοπεγχάγης»).
Οι χώρες που επιθυμούν να ενταχθούν πρέπει, μεταξύ άλλων να έχουν:
- σταθερούς θεσμούς που εγγυώνται τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το σεβασμό και την προστασία των μειονοτήτων·
- λειτουργική οικονομία της αγοράς και ικανότητα αντιμετώπισης του ανταγωνισμού και των δυνάμεων της αγοράς στην ΕΕ·
- την ικανότητα να αναλαμβάνουν και να εφαρμόζουν αποτελεσματικά τις υποχρεώσεις των μελών, συμπεριλαμβανομένης της τήρησης των στόχων της πολιτικής, οικονομικής και νομισματικής ένωσης.
Γιατί η Ισλανδία είπε «όχι»
Για τις υποψήφιες χώρες, η ένταξη στην ΕΕ είναι μετασχηματιστική, σύμφωνα με το Euronews.
«Τα οφέλη της ένταξης στην ΕΕ είναι διαφορετικά για τις πλούσιες, ήδη ενσωματωμένες χώρες», λέει η Τινατίν Αχβλεδιάνι, επικεφαλής του προγράμματος διεύρυνσης στο Κέντρο Ευρωπαϊκών Πολιτικών Μελετών (CEPS).
Οι υποψήφιες χώρες, όπως η Ουκρανία ή το Μαυροβούνιο, αποκτούν ένα γεωπολιτικό στήριγμα, πρόσβαση σε κονδύλια και ένα πλαίσιο μεταρρυθμίσεων που καθιστά την οπισθοδρόμηση πολιτικά δαπανηρή. Η Ισλανδία είχε ήδη καλύψει το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών της αναγκών μέσω του ΕΟΧ, ενώ η ασφάλειά της ήταν εγγυημένη από το ΝΑΤΟ.
Αυτό που παρέμενε στο τραπέζι ήταν κυρίως πολιτικό: μια θέση στα θεσμικά όργανα των Βρυξελλών σε αντάλλαγμα για την παραχώρηση μεγαλύτερου μέρους της κυριαρχίας.
«Αυτά τα οφέλη είναι λιγότερο απτά για τους ψηφοφόρους σε σύγκριση με την οικονομική σύγκλιση ή τη δημοκρατική εδραίωση», λέει η Ακβλεδιάνι.
«Για χώρες που διαθέτουν ήδη ευημερία, σταθερότητα και πρόσβαση στην αγορά, η ΕΕ πρέπει να παρουσιάσει ισχυρότερα πολιτικά επιχειρήματα υπέρ της ένταξης.» Η Ισλανδία αποτελεί το δοκιμαστικό παράδειγμα για αυτό το επιχείρημα και, σύμφωνα με την ίδια, η ΕΕ δεν το παρουσίασε με αρκετά πειστικό τρόπο.
Η εκστρατεία του «ναι» είχε πραγματικά επιχειρήματα να αξιοποιήσει. Ένα επιτόκιο της κεντρικής τράπεζας στο 8%, έναντι 2,25% στην ΕΚΤ, και τις αυξανόμενες εντάσεις στην Αρκτική από τότε που ο Ντόναλντ Τραμπ αναζωπύρωσε τις συζητήσεις για την απόκτηση της Γροιλανδίας. Δεν ήταν αρκετό.
Ακόμη και το επιχείρημα της ασφάλειας, το οποίο έφερε το ζήτημα της ένταξης της Ισλανδίας στην ΕΕ ξανά στην πολιτική ατζέντα εξ αρχής, δεν μπόρεσε από μόνο του να καλύψει το χάσμα.
«Τα ζητήματα ασφάλειας συνέβαλαν στην επανένταξη του ζητήματος της ένταξης της Ισλανδίας στην ΕΕ στην ατζέντα, ιδίως δεδομένης της μεταβαλλόμενης διατλαντικής σχέσης, του συνεχιζόμενου πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία και της αυξανόμενης διαμάχης για την Αρκτική», λέει η Ακβλεδιάνι.
«Όμως, η ασφάλεια από μόνη της δεν ήταν αρκετή για να κερδίσει το δημοψήφισμα.»
Αυτό που έκρινε την κλίση των Ισλανδών προς το «όχι», όπως σχεδόν όλοι συμφωνούν, ήταν η αλιεία.
Περίπου το 90% των αλιευτικών εταιρειών της χώρας αντιτάχθηκαν κατηγορηματικά στην ένταξη, μη επιθυμώντας να υποτάξουν τα ύδατά τους στην Κοινή Αλιευτική Πολιτική της ΕΕ.
Η Ακβλεδιάνι χαρακτηρίζει την αλιεία «όχι απλώς έναν οικονομικό τομέα» στην Ισλανδία, αλλά κάτι «στενά συνδεδεμένο με την εθνική ταυτότητα».
Αυτό, υποστηρίζει, είναι ο λόγος για τον οποίο κέρδισε η εκστρατεία του «όχι»: «Οι ψηφοφόροι τελικά σταθμίζουν τους γεωπολιτικούς κινδύνους έναντι πολύ συγκεκριμένων ιδιωτικών και εγχώριων συμφερόντων.
Για την Ισλανδία, η αλιεία και η κυριαρχία ήταν πιο άμεσα και πολιτικά σημαντικά ζητήματα από το ευρύτερο στρατηγικό επιχείρημα για βαθύτερη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση».
Τι σημαίνει αυτό για τις Βρυξέλλες
Οι Βρυξέλλες είχαν ελπίδες για διαφορετικό αποτέλεσμα και είχαν λόγους για αυτό.
Διπλωμάτες περιέγραψαν ένα ισλανδικό «ναι» ως δοκιμασία της ελκυστικότητας της Ένωσης, απόδειξη ότι θα μπορούσε να προσελκύσει μια πλούσια, λειτουργική δημοκρατία, και όχι μόνο κράτη που αναζητούν διάσωση ή μεταρρύθμιση.
Ορισμένοι αξιωματούχοι είχαν ελπίδες ότι μια κοινή προσπάθεια, παράλληλα με την πρόοδο της ένταξης του Μαυροβουνίου, θα έκανε την ευρύτερη προσπάθεια διεύρυνσης πιο εύκολη να γίνει αποδεκτή από τις σκεπτικιστικές πρωτεύουσες αλλού στην Ένωση.
Η Ακβλεδιάνι είχε υποστηρίξει η ίδια αυτό το επιχείρημα πριν από την ψηφοφορία, υποστηρίζοντας ότι ένα «ναι» θα είχε δείξει ότι η ΕΕ είναι ελκυστική όχι μόνο για φτωχότερες ή λιγότερο σταθερές υποψήφιες χώρες.
Το «όχι» περιπλέκει αυτό το αφήγημα, αν και η ίδια είναι προσεκτική ως προς το μέγεθος της ζημίας: «Δεν είναι καλά νέα για το αφήγημα της διεύρυνσης, αλλά δεν αποτελεί απόρριψη του ευρωπαϊκού εγχειρήματος», λέει.
«Το “όχι” σημαίνει ότι η ΕΕ δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει την Ισλανδία ως απόδειξη αυτής της πρόσθετης ελκυστικότητας».
Αυτό που επιβεβαιώνει, κατά την άποψή της, είναι ένα διαρθρωτικό όριο στο επιχείρημα των Βρυξελλών: «Η οικονομική ολοκλήρωση δεν μεταφράζεται αυτόματα σε πολιτική ολοκλήρωση.»
Η Ισλανδία δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση μεταξύ των πλούσιων χωρών που βρίσκονται εκτός ΕΕ.
Η Νορβηγία έχει ενσωματώσει περίπου τα τρία τέταρτα της νομοθεσίας της ΕΕ στο δικό της δίκαιο μέσω του ΕΟΧ, χωρίς να έχει διεξαγάγει ποτέ δημοψήφισμα για την ένταξη υπέρ των Βρυξελλών.
Οι δημοσκοπήσεις φέτος δείχνουν ότι μόνο το 37% υποστηρίζει την ένταξη, έναντι 49% που αντιτίθεται. Ένα μοτίβο που παραμένει αμετάβλητο από τότε που οι Νορβηγοί απέρριψαν την ένταξη δύο φορές, το 1972 και το 1994.
Η Ελβετία, αντί να επιδιώξει θέση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, πέρασε το τελευταίο έτος εμβαθύνοντας τις διμερείς συμφωνίες της.
Οι πλούσιες χώρες που βρίσκονται εκτός ΕΕ διαθέτουν κάτι που δεν έχουν οι υπόλοιποι υποψήφιοι: εφαρμόσιμες εναλλακτικές λύσεις αντί της πλήρους ένταξης, οι οποίες προσφέρουν τα περισσότερα οικονομικά οφέλη χωρίς το πολιτικό κόστος.
Προειδοποιητικό σήμα ή μεμονωμένο περιστατικό;
Δεν ερμηνεύουν όλοι την ψηφοφορία της Ισλανδίας ως ετυμηγορία για την ίδια τη διεύρυνση.
Η Κριστίν Λόιχτενμύλερ του Ιδρύματος Κόνραντ-Αντενάουερ προτρέπει σε προσοχή. Η Ισλανδία, λέει, «είναι μια πολύ συγκεκριμένη» περίπτωση που διαμορφώθηκε από δεκαετίες συζητήσεων σχετικά με την αλιεία και την κυριαρχία. Μια αρνητική ψήφος «θα αντανακλούσε κυρίως τις ιδιαίτερες πολιτικές και οικονομικές συνθήκες της Ισλανδίας» παρά να λέει πολλά για τη διεύρυνση γενικότερα.
Η Ακβλεδιάνι θεωρεί πως «το κύριο δίδαγμα είναι ότι η ΕΕ δεν μπορεί να θεωρήσει δεδομένο ότι η βαθιά οικονομική ολοκλήρωση θα οδηγήσει φυσικά στην πολιτική ένταξη.
Για χώρες όπως η Νορβηγία, και ενδεχομένως άλλες πλούσιες ευρωπαϊκές δημοκρατίες, το ερώτημα είναι ποια πρόσθετη αξία προσφέρει η πλήρης ένταξη σε σύγκριση με τις ρυθμίσεις που ήδη έχουν».
Για την Ουκρανία, τη Μολδαβία και τα Δυτικά Βαλκάνια, η απάντηση είναι προφανής: ασφάλεια, χρηματοδότηση, ένας τρόπος να κατοχυρωθούν οι μεταρρυθμίσεις ενάντια σε μελλοντική οπισθοδρόμηση.
Για την Ισλανδία, τη Νορβηγία και την Ελβετία, δεν ισχύει το ίδιο.
Η Ακβλεδιάνι δεν πιστεύει ότι η λύση είναι μια ειδική διαδικασία ένταξης που θα σχεδιαστεί ειδικά για πλούσιες δημοκρατίες. Πιστεύει ότι είναι απλούστερο, αλλά και πιο δύσκολο.
«Αυτό που μπορούν να βελτιώσουν οι Βρυξέλλες είναι ο τρόπος με τον οποίο επικοινωνούν και εξηγούν τα οφέλη της ένταξης: πολιτική επιρροή, συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, βαθύτερη οικονομική ολοκλήρωση και στρατηγικό βάρος στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας», λέει.
Η διαχωριστική γραμμή στην ευρωπαϊκή πολιτική δεν αφορά τους υπέρμαχους της ΕΕ έναντι των αντιπάλων της. Αφορά το αν θα ασκεί κανείς επιρροή εντός των θεσμών των Βρυξελλών ή θα διατηρεί τον έλεγχο εκτός αυτών.
Όπως το έθεσε η Ακβλεδιάνι, «αν η ΕΕ θέλει να παραμείνει ένα ελκυστικό γεωπολιτικό εγχείρημα, πρέπει όχι μόνο να ρωτά τις υποψήφιες χώρες τι πρέπει να κάνουν για να ενταχθούν, αλλά και να εξηγεί με σαφήνεια τι τους προσφέρει η ένταξη σε αντάλλαγμα».
