Δόμηση και Τουρισμός: Όλα όσα αλλάζουν στις Ζώνες Προστασίας του Νοτίου Αιγαίου

Σημαντικές αλλαγές στη διαχείριση των περιοχών Natura 2000, με στόχο τη συνύπαρξη της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και της ανάπτυξης φέρνουν οι δύο Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες που μόλις ολοκληρώθηκαν για τα νησιά και τις νησίδες του Νοτίου Αιγαίου. Απορίας άξιον είναι η οριζόντια πρόβλεψη που δίνει «πράσινο φως» σε μεγάλα ξενοδοχειακά καταλύματα έως 150 κλίνες στις Ζώνες Διατήρησης Οικοτόπων και Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων, γεγονός που, παρά την πρόθεση για ήπια ανάπτυξη, δημιουργεί ερωτηματικά ως προς την ανθεκτικότητα των συγκεκριμένων οικοσυστημάτων στις πιέσεις της τουριστικής ανάπτυξης.

Παράλληλα, οι μελετητές προτείνουν να επιτρέπεται η δόμηση κατοικίας σε περιοχές εκτός σχεδίου, κυρίως εντός των Ζωνών Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων, με στόχο την αξιοποίηση ιδιωτικών εκτάσεων. Ωστόσο, θέτουν περιορισμούς στις Ζώνες Απόλυτης Προστασίας της Φύσης και σε άλλες ευαίσθητες περιοχές.

Ταυτόχρονα, η μελέτη αναγνωρίζει τη σημασία της ανάπτυξης Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) για την ενεργειακή αυτάρκεια των νησιών, υπό την προϋπόθεση ότι τα έργα θα πληρούν αυστηρούς περιβαλλοντικούς όρους και θα είναι μικρής κλίμακας. Ωστόσο, η εγκατάσταση αιολικών πάρκων σε Ζώνες Ειδικής Προστασίας απαγορεύεται, ενώ η παραγωγή ενέργειας μέσω φωτοβολταϊκών επιτρέπεται με περιορισμούς.

Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι η μελέτη προβλέπει αυστηρούς αποκλεισμούς, όπως την απαγόρευση τουριστικών υποδομών σε ευαίσθητους οικοτόπους (υγρότοπους, ακατοίκητες νησίδες ή βραχώδεις εκτάσεις) και περιορισμούς στην αγκυροβόληση για την προστασία της θαλάσσιας χλωρίδας και πανίδας.

Οι μελετητές προτείνουν ειδικές χρήσεις για τις Σύνθετες Περιοχές Προστασίας της Βιοποικιλότητας Βορείων, Δυτικών και Νότιων Κυκλάδων. Η πρώτη περιλαμβάνει τις προστατευόμενες περιοχές στα νησιά της Άνδρου, της Τήνου, της Σύρου, τις θαλάσσιες ζώνες και τις νησίδες τους όπως και τις νησίδες της Μυκόνου. Στη δεύτερη περιοχή περιλαμβάνονται οι προστατευόμενες και παράκτιες ζώνες της Σερίφου, της Βορειοδυτικής Κύθνου, της Ανατολικής Κέας καθώς και οι νησίδες τους.

Όσο για τις Νότιες Κυκλάδες, η έκταση που εξετάζει η μελέτη περιλαμβάνει τις προστατευόμενες περιοχές, παράκτιες ζώνες και νησίδες της Σίφνου, της Μήλου (προφήτης Ηλίας και ευρύτερη περιοχή), την παράκτια ζώνη Δυτικής Μήλου, την Αντίμηλο και τη θαλάσσια παράκτια ζώνη, τη Δυτική Μήλος, την Κίμωλο και την Πολύαιγο και τις νησίδες τους, Κίμωλος

Περιορισμοί και προϋποθέσεις για τουριστικές υποδομές

Όσον αφορά τα τουριστικά καταλύματα στις Natura των Βόρειων, Δυτικών και Νότιων Κυκλάδων, σύμφωνα με τη μελέτη επιτρέπονται έως 150 κλίνες στις Ζώνες Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών (ΖΔΟΕ) καθώς και στις Ζώνες Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων (ΖΒΔΦΠ), με την προϋπόθεση οι υποδομές να είναι συμβατές με την κλίμακα, το παρεχόμενο τουριστικό προϊόν του κάθε νησιού και το τοπίο της περιοχής.

Για εγκαταστάσεις εστίασης και αναψυκτηρίων οι μελετητές βάζουν κάποιους περιορισμούς. Αν και η νομοθεσία επιτρέπει τη λειτουργία αναψυκτηρίων 50 τ.μ. στις Ζώνες Προστασίας της Φύσης καθώς και αναψυκτηρίων και εστιατορίων 100 τ.μ. σε συγκεκριμένες ζώνες (ΖΔΟΕ και ΖΒΔΦΠ) εκείνοι έκριναν ότι, λόγω του χαρακτήρα ορισμένων εκτάσεων (όπως είναι οι υγροτόποι, οι ακατοίκητες νησίδες, οι απόκρημνες βραχώδεις εκτάσεις και οι ορεινοί όγκοι), η συγκεκριμένη χρήση δεν έχει εφαρμογή σε αυτές ή σε άλλες δεν είναι επιτρεπτή, όπως στα δάση βελανιδιάς στην Άνδρο και στη Μυρσίνη της Τήνου. Αντίθετα επιτρέπεται στα δάση βελανιδιάς της Κέας.

Αντίστοιχα στις Νότιες Κυκλάδες στις Ζώνες Προστασίας της Φύσης τα αναψυκτήρια προτείνεται να μην επιτρέπονται. Όσο για τις Ζώνες Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών που αφορούν ορεινές και ημιορεινές εκτάσεις της Σίφνου και της Μήλου και στις Ζώνες Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων που αφορούν αγροτικές εκτάσεις της Σίφνου, Μήλου και Κιμώλου επιτρέπεται η χρήση αναψυκτήριων με τον περιορισμό των 50 τ.μ., λαμβάνοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του νησιωτικού τοπίου, το μέγεθος των εκτάσεων και το τουριστικό αναπτυξιακό πρότυπο των περιοχών.

Ναι στην κατοικία εκτός σχεδίου σε Natura

Η κατοικία θα επιτρέπεται σε εκτός σχεδίου περιοχές Natura 2000 αλλά μόνο εντός συγκεκριμένων ζωνών, ήτοι εντός των Ζωνών Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων –ΖΒΔΦΠ). Πρόκειται για εκείνες τις ζώνες των Natura, για τις οποίες το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) προωθεί ρύθμιση (προσφάτως είχε τεθεί σε δημόσια διαβούλευση) για τη δυνατότητα πολεοδόμησης έως και 20% της έκτασής τους.

Οι ευρύτερες περιοχές οικισμών στις Βόρειες Κυκλάδες χαρακτηρίζονται ως τέτοιες ζώνες, επιτρέποντας την αξιοποίηση ιδιωτικής περιουσίας για ανέγερση κατοικιών, όπως επίσης και αγροτικές εκτάσεις των νησιών με αραιή αγροτική δόμηση, εφόσον δεν επηρεάζονται οι στόχοι διατήρησης. Στόχος η δυνατότητα εκμετάλλευσης ακινήτων σε αγροτικές ή χορτολιβαδικές εκτάσεις, οι οποίες βρίσκονται σε περιοχές εκτός Γενικών Πολεοδομικών Σχεδίων (ΓΠΣ). Επίσης, σε όλες τις ζώνες – με εξαίρεση τις Ζώνες Απόλυτης Προστασίας της Φύσης (ΖΑΠΦ) επιτρέπονται οι επισκευές και ανακαινίσεις υφιστάμενων κτισμάτων.

Ειδική αναφορά γίνεται για τις Ζώνες Προστασίας της Φύσης (ΖΠΦ) που αφορούν στο χερσαίο τμήμα των νησίδων Πολυαίγου και Αντίμηλου. Σε αυτές προτείνεται να επιτρέπεται η κατοικία για την εξυπηρέτηση της προστασίας και βέλτιστη διαχείριση του προστατευτέου αντικειμένου.

Ενεργειακή αυτάρκεια με προϋποθέσεις

Σχετικά με την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) η μελέτη δίνει πράσινο φως για την εγκατάστασή τους αλλά υπό προϋποθέσεις. Ειδικότερα, προωθείται η παραγωγή ρεύματος από μικρές αυτόνομες ανεμογεννήτριες και φωτοβολταϊκά για ατομική χρήση. Ωστόσο, επισημαίνονται οι δυσμενείς επιπτώσεις που έχουν στο φυσικό περιβάλλον, κυρίως με τον κατακερματισμό των βιοτόπων.

Σε κάθε περίπτωση, η μελέτη προτείνει την ενεργειακή αυτάρκεια κάθε νησιού μέσω μικρών εγκαταστάσεων ΑΠΕ, υπό προϋποθέσεις που θα καθορίζονται στα Σχέδια Διαχείρισης. Στις περιοχές Natura που είναι χαρακτηρισμένες ως Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ), δεν θα επιτρέπονται αιολικά πάρκα παρά μόνο φωτοβολταϊκά, με περιορισμούς και μέτρα μετριασμού επιπτώσεων που επίσης θα εξειδικεύονται στα Σχέδια Διαχείρισης.

Για τα υφιστάμενα αιολικά πάρκα στη Νότια Άνδρο και την ημιορεινή περιοχή του Σύριγγα της Σύρου Σύρο, θα επιτρέπεται η λειτουργία τους, εφόσον πληρούν τους περιβαλλοντικούς όρους. Το ίδιο και το αιολικό πάρκο στη Ζώνη Διαχείρισης Οικοτόπων και Ειδών στην Κέα. Ειδικά για τις Νότιες Κυκλάδες θεωρείται ότι και η γεωθερμία μπορεί επίσης να συμβάλει στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

Λιμάνια, αγκυροβόλια και ψάρεμα

Στις Natura του Νοτίου Αιγαίου, οι υφιστάμενες λιμενικές υποδομές (λιμάνια, μαρίνες, αλιευτικά καταφύγια) κρίνεται ότι επαρκούν για τις ανάγκες της περιοχής, και δεν απαιτείται η δημιουργία νέων. Ειδικότερα, επιτρέπεται η συντήρηση των μικρών λιμενικών εγκαταστάσεων και η κίνηση σκαφών σε τρεις ζώνες των Natura (ΖΔΟΕ, ΖΒΔΦΠ και ΖΠΦ), υπό προϋποθέσεις που θα καθορίζονται στa Σχέδιa Διαχείρισης. Παράλληλα, προτείνονται περιορισμοί στην αγκυροβόληση για να μειωθούν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις, κυρίως στα λιβάδια Ποσειδωνίας, με την ανάπτυξη κατάλληλων μελετών φέρουσας ικανότητας κίνησης σκαφών.

Προτείνεται ακόμη διατήρηση, με προϋποθέσεις, γεωργικών, κτηνοτροφικών και αλιευτικών δραστηριοτήτων, η βόσκηση σε συγκεκριμένες ζώνες και με ειδικές ρυθμίσεις για την προστασία των οικοτόπων και της βιοποικιλότητας, το κυνήγι με αυστηρούς περιορισμούς στις Ζώνες Ειδικής Προστασίας και στα Καταφύγια Άγριας Ζωής και μόνο εφόσον εξασφαλίζεται η βιωσιμότητα των πληθυσμών των ειδών.

Όσο για τους δρόμους η κατασκευή και συντήρηση οδικού δικτύου είναι επιτρεπτή σε Ζώνες Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών και Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων (για την εξυπηρέτηση των τοπικών δραστηριοτήτων, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα αλλοιωθούν τα φυσικά χαρακτηριστικά των περιοχών και θα προστατευτούν τα οικοσυστήματα. Επίσης προτείνονται βιώσιμες πρακτικές αλιείας και πιλοτική εφαρμογή μεθόδων για την αποφυγή της θανάτωσης ειδών σε αλιευτικά εργαλεία και την εκπόνηση μελέτης αλιευτικής διαχείριση

Σενάριο ήπιας παρέμβασης

Οι μελετητές εξέτασαν τρία σενάρια, της μηδενικής λύσης, το έντονα παρεμβατικό και της ήπιας παρέμβασης το οποίο και προκρίνεται. Σε σχέση με την ανεξέλεγκτη τουριστική ανάπτυξη που προβλέπεται στο σενάριο μηδενικής λύσης, το προτεινόμενο από τους μελετητές σενάριο θέτει όρους και περιορισμούς σε σχέση με τις τουριστικές δραστηριότητες και χρήσεις της περιοχή στοχεύοντας στην προστασία και διατήρηση των σημαντικών οικοσυστημάτων και ειδών πανίδας και χλωρίδας που εντοπίζονται τόσο σε παράκτιες όσο και χερσαίες περιοχές.

Ο περιορισμός της χρήσης των αναψυκτηρίων σε αρκετές Ζώνες Προστασίας της Φύσης που αφορούν ευαίσθητα οικοσυστήματα όπως οι υγρότοποι, υδάτινα σώματα, ακατοίκητες νησίδες, αλλά και των υποδομών εστίασης με περιορισμό στην έκτασή τους (συνήθως μέχρι 100 τ.μ.) κρίνεται απαραίτητος για τη διατήρηση του προστατευτέου αντικειμένου λαμβάνοντας υπόψη και τον περιορισμένο χερσαίο χώρο λόγω της φυσιογνωμίας του τοπίου αλλά και την κλίμακα και τουριστικό προϊόν των νησιών. Σχετικό παράδειγμα που αναφέρεται στο νησί της Άνδρου αφορά τα σπήλαια που φιλοξενούν πολύ σημαντικά είδη νυχτερίδων και εκτιμάται ότι θα πρέπει να υπάρξουν ρυθμίσεις σχετικά με την επισκεψιμότητα και την τουριστική εκμετάλλευσή τους για τη διατήρηση των ειδών.

Σχετικά με τη δόμηση και τη χρήση της κατοικίας η ομάδα μελέτης θεωρεί ότι οι πολεοδομικές ρυθμίσεις που αφορούν συνολικά στην εκτός σχεδίου δόμηση των κατοικημένων νησιών της περιοχής μελέτης (η οποία επηρεάζει όχι μόνο το νησιωτικό τοπίο και τα τοπικά οικοσυστήματα, αλλά συνολικότερα την τρωτότητα των περιοχών στις συνέπειες της υπερθέρμανσης και των ακραίων κλιματικών φαινομένων (π.χ. δασικές πυρκαγιές και οι πλημμύρες), θα πρέπει να προκύψουν από τα προγραμματιζόμενα ή υπό εκπόνηση Πολεοδομικά Σχέδια και όχι από τις ΕΠΜ, αντικείμενο των οποίων είναι αποκλειστικά η διατήρηση της βιοποικιλότητας των τόπων του Δικτύου Natura 2000.

Όσο για τον ακριβή αριθμό των κλινών και το μέγεθος των καταλυμάτων θα πρέπει να διευκρινιστεί μέσω Ειδικής Μελέτης Χωροταξικού Σχεδιασμού, λαμβάνοντας υπόψη τις μελέτες που προτείνονται από το Σχέδιο Διαχείρισης και αφορούν Μελέτες Φέρουσας Ικανότητας, Επισκεψιμότητας, καθώς και τα Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια που αναμένεται σύντομα να αναρτηθούν.

Άλλα 210 νησιά και νησίδες

Μια δεύτερη Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη εκπονήθηκε για τις προστατευόμενες περιοχές του Δικτύου Natura 2000 των νησιών στις Περιφερειακές Ενότητες Καλύμνου (μόνο Δήμοι Αστυπάλαιας & Λέρου), Καρπάθου (νησίδες Καρπάθιου πελάγους που ανήκουν στους Δήμους Καρπάθου και Ηρωικής Νήσου Κάσου), Νάξου (Δήμοι Νάξου και Μικρών Κυκλάδων, Αμοργού), Πάρου (Δήμοι Πάρου, Αντιπάρου), Μήλου (Δήμος Μήλου), Θήρας (Δήμοι Σικίνου, Φολεγάνδρου, Ανάφης, Θήρας), καθώς και στον δήμο Σπετσών.

Η συγκεκριμένη περιοχή περιλαμβάνει 210 νησιά και νησίδες και περιλαμβάνει 15 Καταφύγια Άγριας Ζωής (ΚΑΖ), 23 Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους, 21 Μικροί Νησιωτικοί Υγρότοποι πλήθος μνημείων πολιτιστικής κληρονομιάς (αρχαιολογικοί χώροι, παραδοσιακοί οικισμοί). Μέρος ή το σύνολο κάποιων από αυτές τις περιοχές εντάσσεται στο Εθνικό Θαλάσσιο Πάρκο Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες.

Για το σύνολο των συγκεκριμένων περιοχών προτείνονται γενικές διατάξεις. Ειδικότερα, προτείνεται να επιτρέπεται η χρήση, συντήρηση, επισκευή, βελτίωση και αποκατάσταση των νομίμως υφιστάμενων εγκαταστάσεων και δραστηριοτήτων ανεξάρτητα αν οι αντίστοιχες ειδικές χρήσεις γης περιλαμβάνονται στις προβλεπόμενες για την εκάστοτε ζώνη. Ως υφιστάμενες θεωρούνται ιδίως όσες διαθέτουν νομίμως εκδοθείσα περιβαλλοντική αδειοδότηση, άδεια εγκατάστασης, άδεια λειτουργίας ή άδεια οικοδομής

Επίσης, επιτρέπεται η συντήρηση, αποκατάσταση, ανακατασκευή και επανακαλλιέργεια των παραδοσιακών αναβαθμίδων και άλλων αγροτικών κτισμάτων και δομικών στοιχείων του αγροτικού τοπίου με τη χρήση τοπικών σχιστολιθικών πλακών ή δομικών υλικών. Ειδικότερα για τα παραδοσιακά πέτρινα αγροτικού χαρακτήρα κτίσματα, όπως οι “καθοικιές”, επιτρέπεται και η επέκταση μετά από σύμφωνη γνώμη του αρμόδιου Συμβουλίου Αρχιτεκτονικής και τους όρους του Τοπικού Πολεοδομικού Σχεδίου.

Στις νησίδες που έχουν χαρακτηριστεί ως Τοπία Ιδιαιτέρου Φυσικού Κάλλους θα επιτρέπεται:

• η αναστήλωση, επισκευή, αποκατάσταση υφιστάμενων κτισμάτων και υπαρχουσών υποδομών (μάντρες, κελιά) ανεξάρτητα αν η χρήση περιλαμβάνεται στις προβλεπόμενες στον Ν4685/2020 χρήσεις για την ζώνη και
• η κατασκευή νέων κτισμάτων προσαρμοσμένων στο περιβάλλον, μόνο για την εξυπηρέτηση αναγκών εθνικής άμυνας, αρχαιολογικής και γενικότερα επιστημονικής έρευνας και για λόγους προστασίας και διαχείρισης του φυσικού περιβάλλοντος και μετά από τη σύμφωνη γνώμη των αρμόδιων υπηρεσιών.

Στις ζώνες ΖΔΟΕ και ΖΒΔΦΠ επιτρέπεται η εγκατάσταση μονάδων αφαλάτωσης και άλλων συστημάτων επεξεργασίας νερού για την κάλυψη υδρευτικών ή/και άλλων αναγκών, συμπεριλαμβανομένων των απαραίτητων συνοδών έργων για την πλήρη λειτουργία τους.

Οι μελέτες εκπονήθηκαν από επιστημονική ομάδα της εταιρείας «ΥΛΗ – ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ» για λογαριασμό του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ).