Οι Παναγίες των Δωδεκανήσων: Προσωνύμια, θαύματα και θρύλοι που περνούν από γενιά σε γενιά
Καθολική Κρεμαστής, Σπηλιανή, Πορταΐτισσα, Καβουριανή, Καλόπετρα, Σκιαδενή, Μυρταριώτισσα, Χωριανή, Συντριανή, Γοργοεπήκοος, Κεχαριτωμένη και πολλές ακόμη Παναγίες τιμώνται στα νησιά του Δωδεκανησιακού συμπλέγματος.
Ο Αύγουστος είναι ο μήνας της Παναγίας. Είναι η περίοδος κατά την οποία ολόκληρη η Ελλάδα κινείται στους ρυθμούς του Δεκαπενταύγουστου, της μεγάλης γιορτής της Ορθοδοξίας, που έχει καθιερωθεί στη συνείδηση των πιστών ως το «Πάσχα του καλοκαιριού».
Από κάθε γωνιά της χώρας, χιλιάδες άνθρωποι παίρνουν τον δρόμο προς μοναστήρια, ιστορικούς ναούς και μικρά ξωκλήσια, προκειμένου να προσκυνήσουν τη Χάρη της Θεοτόκου, να ανάψουν ένα κερί και να εκπληρώσουν ένα τάμα.
Στα Δωδεκάνησα, ο εορτασμός της Κοίμησης της Θεοτόκου έχει τη δική του ξεχωριστή ταυτότητα. Σε κάθε νησί, σε κάθε χωριό, ακόμη και στα πιο μικρά και απομονωμένα ξωκλήσια, έχουν διατηρηθεί έθιμα και παραδόσεις που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά.
Λιτανείες, θρησκευτικές τελετές, πανηγύρια, παραδοσιακές γεύσεις, μουσική, χορός και η χαρακτηριστική νησιώτικη φιλοξενία συνθέτουν ένα σκηνικό όπου η βαθιά θρησκευτική πίστη συναντά την πολιτιστική παράδοση.
Κάθε χρόνο, ντόπιοι και επισκέπτες συρρέουν στα προσκυνήματα των Δωδεκανήσων για να τιμήσουν την Παναγία, να προσευχηθούν μπροστά στις εικόνες της και να ζητήσουν τη βοήθεια και την προστασία της.
Τα προσωνύμια της Παναγίας
Η ιδιαίτερη σχέση του ελληνικού λαού με την Παναγία αποτυπώνεται και στα εκατοντάδες προσωνύμια που της έχουν αποδοθεί μέσα στους αιώνες.
Πίσω από κάθε όνομα κρύβεται συνήθως μια ιστορία, ένα θαύμα, μια παράδοση ή ένα χαρακτηριστικό του τόπου όπου βρίσκεται το αντίστοιχο προσκύνημα.
Παναγία Σπηλιανή, Πορταΐτισσα, Καβουριανή, Καλόπετρα, Σκιαδενή, Μυρταριώτισσα, Χωριανή, Συντριανή, Γοργοεπήκοος, Καθολική, Κεχαριτωμένη και πολλές ακόμη ονομασίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της θρησκευτικής ιστορίας και της λαϊκής παράδοσης των Δωδεκανήσων.
Άλλοι ναοί βρίσκονται στις κορυφές βουνών, άλλοι μέσα σε σπήλαια, σε απόκρημνους βράχους ή δίπλα στη θάλασσα. Άλλοι είναι επιβλητικοί και άλλοι μικροί και λιτοί, σχεδόν ασκητικοί.
Όλοι, όμως, αποτελούν ζωντανά μνημεία πίστης, ιστορίας και πολιτισμού. Στους χώρους τους διασώζονται πολύτιμες εικόνες, σπάνιες αγιογραφίες και ιστορίες θαυμάτων που μεταφέρονται προφορικά μέσα στους αιώνες.
Η Παναγία στη Ρόδο
Στη Ρόδο, σημαντικό σημείο αναφοράς για τον εορτασμό του Δεκαπενταύγουστου αποτελεί η Ιαλυσός, ενώ λίγες ημέρες αργότερα, στα εννιάμερα της Παναγίας, το ενδιαφέρον μεταφέρεται στην Κρεμαστή.
Εκεί πραγματοποιείται ένα από τα μεγαλύτερα πανηγύρια της Ρόδου και ολόκληρου του Δωδεκανησιακού συμπλέγματος, προς τιμήν της Παναγίας Καθολικής. Οι εκδηλώσεις κορυφώνονται στις 23 Αυγούστου, στα εννιάμερα της Παναγίας, ενώ για περίπου δύο εβδομάδες η περιοχή βρίσκεται στο επίκεντρο θρησκευτικών και πολιτιστικών εκδηλώσεων.
Παράλληλα πραγματοποιείται η ιστορική Έκθεση Χειροτεχνίας και Παραδοσιακών Προϊόντων, ένας θεσμός που έχει συμπληρώσει δεκαετίες παρουσίας και προσελκύει κάθε χρόνο χιλιάδες επισκέπτες.
Στον ναό φυλάσσεται η περίφημη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας, έργο του 15ου αιώνα, ζωγραφισμένη πάνω σε ημικυκλικό ξύλο. Η Θεοτόκος απεικονίζεται να κρατά στην αγκαλιά της τον Χριστό, ενώ δύο άγγελοι βρίσκονται δεξιά και αριστερά της, σκύβοντας με ευλάβεια.
Ιδιαίτερα κατανυκτικός είναι ο εορτασμός στην Ιαλυσό, όπου πλήθος πιστών συμμετέχει στην ακολουθία και στην περιφορά του Επιταφίου της Παναγίας, ένα έθιμο που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
Η Κοίμηση της Θεοτόκου γιορτάζεται επίσης με ιδιαίτερη λαμπρότητα στη Λίνδο, τον Έμπωνα, τα Αφάντου, το Βάτι, τη Σάλακο, την Ίστριο, το Ασκληπιείο και σε πολλές ακόμη εκκλησίες και εξωκλήσια του νησιού.
Ανάμεσα στα σημαντικότερα προσκυνήματα της Ρόδου ξεχωρίζει ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Ασκληπιείο, που χρονολογείται από τον 11ο αιώνα.
Ιδιαίτερη ιστορική αξία έχει και η εκκλησία της Παναγίας στη Μεσαναγρό, η οποία χρονολογείται στις αρχές του 13ου αιώνα και όπου διασώζεται μεγάλη παλαιοχριστιανική μαρμάρινη κολυμβήθρα.
Σημαντικό προσκύνημα αποτελεί επίσης η Παναγία η Καλόπετρα στην Κοιλάδα των Πεταλούδων, η οποία μαρτυρείται ήδη από το 1489, καθώς και ο ιστορικός ναός της Παναγίας στη Λίνδο, με τις εξαιρετικές αγιογραφίες του Συμιακού ζωγράφου Γρηγορίου, που χρονολογούνται από το 1779.
Στο Σκιάδι βρίσκεται η ιστορική Μονή της Παναγίας Σκιαδενής, η οποία πανηγυρίζει στις 8 Σεπτεμβρίου.
Ξεχωριστή θέση έχει και η Παναγία Φανερωμένη, γνωστή και ως Λουβιαρίτισσα. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, στα κελιά της φιλοξενούνταν οι λεπροί του νησιού.
Από τη Σύμη έως τους Λειψούς
Στη Σύμη, η Παναγία η Μυρταριώτισσα γιορτάζει τον Δεκαπενταύγουστο και η ημέρα συνοδεύεται από μεγάλο πανηγύρι.
Στην Κω, πλήθος πιστών συγκεντρώνεται κάθε χρόνο στην Παναγία Συντριανή. Το γραφικό εκκλησάκι βρίσκεται στην περιοχή «Κακά-Πρινάρι», κοντά στον Πλατύ Ποταμό, και γιορτάζει στις 15 Αυγούστου. Πρόκειται για ένα από τα παλαιότερα και ιστορικότερα εξωκλήσια της πόλης της Κω.
Στην πόλη της Κω βρίσκεται και η Παναγία η Γοργοεπήκοος. Ο κυρίως ναός χωρίζεται από το Ιερό Βήμα με ένα ιδιαίτερα αξιόλογο ξυλόγλυπτο τέμπλο, το οποίο πιθανότατα χρονολογείται από τον 18ο αιώνα.
Στις τέσσερις γωνίες της στέγης του ναού, καθώς και στη μία γωνία της αψίδας, έχουν ενσωματωθεί παλαιοχριστιανικά επιθήματα από διαχωριστικά αμφικιονίσκων, διακοσμημένα με σταυρούς. Ο ναός χρονολογείται στον 15ο αιώνα.
Στη Χάλκη, η Παναγία η Χωριανή τιμάται με ιδιαίτερη λαμπρότητα και κατάνυξη.
Στη Λέρο, ξεχωρίζει η Παναγία η Καβουριανή, κοντά στον Ξηρόκαμπο. Το μικρό και γραφικό εκκλησάκι είναι γνωστό και ως Παναγία της Καβουράδαινας.
Σύμφωνα με την παράδοση, η ονομασία συνδέεται με έναν ψαρά, ο οποίος αναζητούσε καβούρια στην περιοχή και βρήκε μέσα σε μια σχισμή την εικόνα της Παναγίας.
Η μοναδική Παναγία του Χάρου στους Λειψούς
Ξεχωριστή περίπτωση αποτελεί η Παναγία του Χάρου στους Λειψούς, καθώς πρόκειται για μία από τις πιο ιδιαίτερες απεικονίσεις της Θεοτόκου.
Η εικόνα δεν παρουσιάζει την Παναγία να κρατά στην αγκαλιά της το Θείο Βρέφος, αλλά τον Εσταυρωμένο Χριστό. Η ονομασία «Παναγία του Χάρου» συνδέεται με τον νεκρό Χριστό πάνω στον σταυρό του μαρτυρίου και τον συμβολισμό του Χάρου.
Το μοναστήρι της Παναγίας βρίσκεται περίπου ένα χιλιόμετρο έξω από τον βασικό οικισμό των Λειψών. Τόσο το εξωμονάστηρο όσο και η εικόνα χρονολογούνται περίπου στο 1600, όταν, σύμφωνα με την παράδοση, έφτασαν στο νησί δύο μοναχοί από την Πάτμο.
Η Παναγία του Χάρου γιορτάζει στις 23 Αυγούστου, στα εννιάμερα της Παναγίας, και η ημέρα συνοδεύεται από μεγάλο πανηγύρι στους Λειψούς.
Ξεχωριστή θέση στην παράδοση του προσκυνήματος έχουν και τα περίφημα «κρινάκια της Παναγίας», τα οποία κοσμούν τη θαυματουργή εικόνα από το 1943.
Τα λουλούδια τοποθετούνται στην εικόνα την άνοιξη και στη συνέχεια ξεραίνονται. Όταν φτάνει η γιορτή της Παναγίας, μέσα στο κατακαλόκαιρο, συμβαίνει το ιδιαίτερο φαινόμενο που έχει συνδεθεί με την παράδοση του προσκυνήματος: τα ξερά κρινάκια ανθίζουν ξανά, βγάζοντας μοσχομυριστά μπουμπούκια.
Από τη Ρόδο και τη Σύμη έως την Κω, τη Λέρο, τη Χάλκη και τους Λειψούς, οι Παναγίες των Δωδεκανήσων δεν αποτελούν μόνο τόπους λατρείας. Είναι κομμάτια της ιστορίας των νησιών, ζωντανές εστίες παράδοσης και σημεία όπου η πίστη συναντά τον θρύλο και την τοπική μνήμη.
Κάθε προσωνύμιο, κάθε εικόνα και κάθε πανηγύρι κρύβει τη δική του ιστορία. Ιστορίες που συνεχίζουν να ταξιδεύουν από γενιά σε γενιά και κάνουν τον Δεκαπενταύγουστο στα Δωδεκάνησα μια ξεχωριστή εμπειρία πίστης και παράδοσης.
Πηγή: Δημοκρατική
