Ποιος φοβάται το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο;

Σε μια περίοδο αποδόμησης της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο -αρμόδιο να δικάζει φυσικά πρόσωπα για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας- βυθίζεται στη χειρότερη κρίση από την επίσημη έναρξη των εργασιών του, το 2002.

Οι επικριτές του, με πρώτες τις ΗΠΑ και το Ισραήλ -που συγκαταλέγονται μεταξύ των περίπου 70 χωρών που δεν είναι μέλη του (Κίνα, Ρωσία, Ινδία, Τουρκία, Σαουδική Αραβία κ.ά.)- επαναλαμβάνουν πλέον εμφατικά την ίδια κατηγορία.

Υποστηρίζουν ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο λειτουργεί όχι ως ανεξάρτητο και αμερόληπτο, αλλά με πολιτικά κριτήρια και βάσει γεωπολιτικών σκοπιμοτήτων.

«Βούτυρο στο ψωμί» τους τώρα αποτελεί η αποπομπή του γενικού εισαγγελέα Καρίμ Καν, μετά από καταγγελίες σε βάρος του για σεξουαλική επίθεση. Ο ίδιος τις αρνείται.

Παρότι η υπόθεση δεν συνδέεται άμεσα με τις δικαστικές αποφάσεις του, η απομάκρυνση -πρώτη στα χρονικά- αποτελεί πλήγμα για το κύρος του θεσμού.

Η συγκυρία είναι κρίσιμη, καθώς εκκρεμούν σημαίνοντα εντάλματα σύλληψης από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.

Αφενός κατά του Ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν.

Αφετέρου κατά του πρωθυπουργού του Ισραήλ Μπενιαμίν Νετανιάχου και του πρώην υπουργού Άμυνας Γιοάβ Γκάλαντ, καθώς και κατά ηγετών της Χαμάς, τα οποία προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και από τις δύο πλευρές και, για λογαριασμό της ηγεσίας του Τελ Αβίβ, την οργή της κυβέρνησης Τραμπ.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν πλέον κηρύξει ανοιχτά «πόλεμο» στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, με δεδηλωμένο στόχο τη διάλυσή του.

Εν χορώ με την κυβέρνηση Νετανιάχου, αμφισβητούν την αξιοπιστία και την ανεξαρτησία του και το κατηγορούν ότι υπονομεύει την εθνική κυριαρχία.

Σε αυτό το φόντο, η Βενεζουέλα και το Τσαντ ανακοίνωσαν ότι κινούν διαδικασία αποχώρησης από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, καταγγέλλοντάς το για μεροληψία σε βάρος του Παγκόσμιου Νότου.

Είχαν προηγηθεί τον Ιούνιο ο Νίγηρας, η Μπουρκίνα Φάσο και το Μάλι: τρεις αφρικανικές χώρες υπό στρατιωτική χούντα.

Μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας

Η αποπομπή του γενικού εισαγγελέα Καρίμ Καν δεν επηρεάζει την ισχύ των ενταλμάτων σύλληψης που έχει εκδώσει το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο.

Συνολικά, φτάνουν τα 61 σε αριθμό.

Εξ αυτών, μόλις τα 22 έχουν εκτελεστεί, χάρη στη συνεργασία κρατών -καθώς το Δικαστήριο λειτουργεί ως μηχανισμός «ύστατης προσφυγής», παρεμβαίνοντας μόνο όταν το εθνικό δικαστικό σύστημα μιας χώρας αδυνατεί ή αρνείται να διεξάγει ανεξάρτητη έρευνα.

Μέχρι σήμερα, έχει εκδώσει 9 καταδίκες για εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας ή γενοκτονία, άλλες τέσσερις για αδικήματα κατά της απονομής Δικαιοσύνης (δωροδοκία μαρτύρων και ψευδορκία), ενώ υπάρχουν τέσσερις αθωώσεις.

Οκτώ εντάλματα σύλληψης ακυρώθηκαν λόγω θανάτου, όπως για παράδειγμα ηγετών της Χαμάς ή του ηγέτη της Λιβύης Μουαμάρ Καντάφι.

Άλλα 32 εκκρεμούν, συμπεριλαμβανομένων αυτά κατά των Βλαντίμιρ Πούτιν και Μπενιαμίν Νετανιάχου.

Για τον μεν, ήταν το πρώτο ένταλμα σύλληψης που εξέδωσε το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο κατά ηγέτη μόνιμου μέλους του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Για τον δε, ήταν το πρώτο κατά εν ενεργεία ηγέτη μιας δυτικού τύπου δημοκρατικής χώρας.

Η δυσαναλογία ανάμεσα στα εντάλματα που εκδίδονται και σε αυτά που εκτελούνται οφείλεται σε πολλούς παράγοντες.

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο δεν διαθέτει δική του αστυνομική δύναμη.

Βασίζεται αποκλειστικά στη συνεργασία των 125 κρατών-μελών του.

Ειδικά ωστόσο τα εντάλματα σύλληψης κατά των Νετανιάχου και Γκάλαντ για φερόμενα εγκλήματα πολέμου στη Λωρίδα της Γάζας έχουν παραβλεφθεί ακόμη και από ευρωπαϊκά κράτη-μέλη του Δικαστηρίου.

Το Ισραήλ έχει επανειλημμένα ζητήσει την ανάκλησή τους, αποκαλώντας το πολιτικά υποκινούμενο κυνήγι μαγισσών.

Με την επάνοδό του στον Λευκό Οίκο, δε, ο Ντόναλντ Τραμπ επέβαλε κυρώσεις στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και στο προσωπικό του, μεταξύ άλλων απαγορεύοντάς τους την είσοδο στις ΗΠΑ.

Τώρα, η κυβέρνηση Τραμπ 2.0 διακηρύττει ότι θα το διαλύσει «κομμάτι-κομμάτι».

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο στη «μέγγενη» Τραμπ

Με έδρα τη Χάγη και ιδρυτική συνθήκη το Καταστατικό της Ρώμης, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο δεν είναι όργανο του ΟΗΕ, αλλά ξεχωριστός οργανισμός που συνεργάζεται μαζί του.

Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ μπορεί ακόμη και να παραπέμψει σε αυτό υποθέσεις, όπως συνέβη το 2005 για τη γενοκτονία στο Νταρφούρ ή το 2011 με τον Μουαμάρ Καντάφι, καθώς ούτε το Σουδάν, ούτε η Λιβύη έχουν αναγνωρίσει τη δικαιοδοσία του Δικαστηρίου.

Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο μπορεί επίσης να ασκήσει δίωξη κατά υπηκόων τρίτων χωρών, που δεν είναι μέλη του, για εγκλήματα που έχουν διαπραχθεί στο έδαφος κάποιου κράτους-μέλους του.

Προβλέπεται επίσης η εθελοντική ad hoc αποδοχή της δικαιοδοσίας του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου από κράτη που δεν είναι μέλη του, για την εξέταση συγκεκριμένων εγκλημάτων που διαπράχθηκαν στα εδάφη τους, όπως είχε συμβεί με την Ουκρανία και την Παλαιστίνη, πριν γίνουν επίσημα μέλη του Δικαστηρίου το 2025 και το 2015 αντιστοίχως.

Φοβούμενη πλέον διώξεις κατά Αμερικανών πολιτικών ή στρατιωτικών αξιωματούχων, λόγω των πολιτικών της εντός και εκτός αμερικανικών συνόρων, η κυβέρνηση Τραμπ βάλει πλέον ανοιχτά κατά του μόνιμου και ανεξάρτητου δικαστηρίου, χαρακτηρίζοντάς το «απειλή για την αμερικανική κυριαρχία», ενόσω η ίδια «κουρελιάζει» το διεθνές δίκαιο.

Από τον πόλεμο στο Ιράν και την αστραπιαία επέμβαση στη Βενεζουέλα για την απαγωγή και σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο, έως τις εξωδικαστικές εκτελέσεις στην Καραϊβική και στον Ειρηνικό από τις αμερικανικές δυνάμεις, με βομβαρδισμούς σκαφών φερόμενων διακινητών ναρκωτικών, που έχουν ήδη στοιχίσει τη ζωή σε τουλάχιστον 200 ανθρώπους.

Εντείνοντας τις πιέσεις για συστράτευση στο πλευρό των ΗΠΑ, και δη συμμάχων τους, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ προειδοποιεί για «αυξημένο έλεγχο σε όσα κράτη αρνούνται να απορρίψουν την ψευδή εξουσία του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, ενώ παράλληλα βασίζονται στην αμερικανική βοήθεια».

Οι πραγματικοί κίνδυνοι είναι προφανείς: μια επικίνδυνη «λευκή επιταγή» στο μέλλον για πολεμοχαρείς και αυταρχικούς ηγέτες.