Φραγκίσκος Καλαβάσης: Η ξεχασμένη μνήμη των μνημείων της Μεσαιωνικής Πόλης
Γράφει ο Φραγκίσκος Καλαβάσης*
«Τα παιδιά δεν έχουν μνήμη
τους προγόνους τους πουλούν
και ό,τι αρπάξουν δεν θα μείνει
γιατί ευθύς μελαγχολούν».
Μάνος Χατζιδάκις – Τα παιδιά κάτω στον κάμπο
Στις ομοιόμορφες όψεις των ρολογιών στις πλευρές του Πύργου του Ρολογιού, δίπλα στο Τζαμί του Σουλεϊμάν, οι δείκτες παραμένουν σταθερά αγκαλιασμένοι. Μια ακίνητη αγκαλιά που μοιάζει να έχει παγώσει τον χρόνο, αφού εδώ και χρόνια δείχνουν την ίδια ώρα: πέντε και είκοσι τέσσερα λεπτά.
Αν πρόκειται για πρωινή ή απογευματινή ώρα, παραμένει άγνωστο. Η απάντηση αφήνεται στη διάθεση όσων κατοίκων, εργαζομένων ή επισκεπτών της Μεσαιωνικής Πόλης σηκώσουν το βλέμμα τους ψηλότερα από τις μαύρες τέντες και τις ομπρέλες που συχνά κρύβουν το μνημείο, μετατρέποντας την ιστορική του παρουσία σε φόντο μιας καθημερινής τουριστικής εμπειρίας.
Στην κορυφή του Πύργου, ένας κόκκινος ανεμοδείκτης σε σχήμα κόκορα παραμένει και αυτός ακίνητος, στραμμένος προς τη δύση. Η ακινησία του μοιάζει να δηλώνει πως η κατεύθυνση του ανέμου δεν έχει πλέον σημασία· παραμένει εγκλωβισμένος μέσα στα τείχη, γύρω από έναν σταματημένο άξονα.
Κάτω από τις τέντες, οι εργαζόμενοι των καταστημάτων υποδέχονται επισκέπτες από κάθε γωνιά του κόσμου, σε ένα περιβάλλον όπου οι οθόνες, οι εμπορικές δραστηριότητες και η τουριστική κατανάλωση συχνά επισκιάζουν την ιστορική ταυτότητα του χώρου.
Ο πολιτισμός γίνεται αντιληπτός πολλές φορές μέσα από την απουσία του. Στον τρόπο που επικοινωνούμε, στον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τον άλλο, στον τρόπο που αφηγούμαστε την ιστορία ενός τόπου. Όπως αντιλαμβανόμαστε τη σημασία του οξυγόνου όταν στερούμαστε την παρουσία του.
Από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η μέτρηση του χρόνου βασίστηκε στις κινήσεις της φύσης: στην περιστροφή της Γης γύρω από τον Ήλιο, της Σελήνης γύρω από τη Γη και της Γης γύρω από τον άξονά της. Ωστόσο, επειδή οι φυσικοί αυτοί κύκλοι δεν αντιστοιχούν σε απόλυτα ίσες χρονικές μονάδες, οι κοινωνίες δημιούργησαν διαφορετικά συστήματα μέτρησης και προσαρμογές.
Κατά τον Μεσαίωνα, η μέτρηση της ημέρας στηριζόταν στις λεγόμενες «καιρικές ώρες» (horae inaequales), δύο δωδεκάδες ωρών μεταβαλλόμενης διάρκειας, ανάλογα με την εποχή και τη διάρκεια της ημέρας και της νύχτας.
Με την εμφάνιση των μηχανικών ρολογιών στα τέλη του Μεσαίωνα, το σύστημα αυτό εγκαταλείφθηκε, καθώς οι νέες τεχνολογίες δεν μπορούσαν να αποδώσουν άνισες ώρες. Τα μηχανικά ρολόγια όμως χρειάζονταν συνεχή φροντίδα, ρύθμιση και συντήρηση. Όταν σταματούν να λειτουργούν, ο χρόνος μιας εποχής μοιάζει να παραμένει εγκλωβισμένος.
Ο πολιτισμός δεν αποτελεί απλώς διακόσμηση μιας πόλης. Είναι ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι επικοινωνούν, ανταλλάσσουν εμπειρίες, συνυπάρχουν και κατανοούν τις διαφορετικές πλευρές της ιστορίας τους. Είναι το μέσο που επιτρέπει τον διάλογο, την ανοχή και τη δημιουργική συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμικών ταυτοτήτων.
Στη Μεσαιωνική Πόλη της Ρόδου, ο ρυθμός της ζωής άλλοτε καθοριζόταν από τον ήλιο, τις καμπάνες των εκκλησιών και των μοναστηριών, αλλά και τις αγροτικές περιόδους. Σήμερα, φαίνεται να επηρεάζεται περισσότερο από τις αφίξεις των κρουαζιερόπλοιων, τις πτήσεις τσάρτερ και μια μορφή επιχειρηματικότητας που πολλές φορές αναζητά το άμεσο τουριστικό όφελος, αφήνοντας στο περιθώριο τη μνήμη των μνημείων.
Η καθημερινότητα της Ρόδου αποτελεί ένα σύνθετο πολιτισμικό τοπίο, όπου συναντώνται διαφορετικές ιστορίες, θρησκείες και πολιτισμοί. Ιστορίες κατακτήσεων και αντιστάσεων, μετακινήσεων και αποκλεισμών, δημιουργίας και καταστροφής, αφηγήσεων αλλά και σιωπών.
Η τουριστική αξιοποίηση ενός τέτοιου τόπου δεν μπορεί να περιορίζεται στην εμπορική εκμετάλλευση. Απαιτεί την ανάδειξη της πολυμορφίας και της ιστορικής του μνήμης μέσα από το φυσικό και δομημένο περιβάλλον, την τέχνη, τον πολιτισμό και την καθημερινή ζωή.
Πρόκειται για μια δύσκολη διαδικασία που προϋποθέτει συνεργασία, εμπιστοσύνη και ουσιαστική επικοινωνία ανάμεσα στην αυτοδιοίκηση, την επιχειρηματικότητα και τους ανθρώπους του πολιτισμού.
Χρειάζεται να «κουρδίσουμε» ξανά τα ρολόγια της μνήμης. Να αφήσουμε τον άνεμο να κινήσει τον κόκκινο κόκορα του ανεμοδείκτη και να δώσουμε στα μνημεία τη φωνή που τους ανήκει.
Ίσως έτσι τα παιδιά που στέκονται σήμερα μπροστά στις μαύρες τέντες μπορέσουν να ανακαλύψουν ξανά την πολύγλωσση ιστορία των κρυμμένων μνημείων και τον πλούτο της αποσιωπημένης ταυτότητας αυτής της πόλης.
(*) Ο Φραγκίσκος Καλαβάσης είναι Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου.
